الگوي حيا در سبک زندگي اسلامي

اگوي تقویت حیا در سبک زندگي اسلامي
الگوي اسلامي تقویت حیا از دو بخش اساسي «مراقبت هاي لازم جنسي در خانواده» و «مراقبت هاي لازم در جامعه» تشکیل مي شود.
بخش اول
چکیده
حیا به عنوان موهبتي الهي، از مهم ترین عوامل حفظ و بقاي عفت عمومي جامعه است که در همه ادیان آسماني، مورد تأکید قرار گرفته است. هدف این پژوهش، بررسي این موضوع است که آموزه هاي اسلامي چه شیوه هایي را براي تقویت حیا در افراد توصیه نموده تا با محور قرار دادن آنها، جامعه اسلامي از مفاسد و انحرافات جنسي مصونیت یابد؟ روش این پژوهش، توصیفي ـ تحلیلي است که سعي نموده با محور قرار دادن آیات و روایات موجود درباره حیا، عفاف و نیز حریم روابط زن و مرد نامحرم و تحلیل و بررسي آنها، به الگوي تقویت حیا در سبک زندگي اسلامي دست یابد.
از نتایج مهم این تحقیق آن است که تقویت حیا به عنوان زیربناي عفاف و حجاب نیازمند دو رکن اساسي است: رکن اول آن، که اصلي تر و زیربناي رکن دیگر نیز هست، تربیت صحیح جنسي فرزندان در خانواده است و رکن دوم، رعایت حریم ها در جامعه و توجه به توصیه هاي دیني در این باب است که در متن مقاله به آنها اشاره خواهد شد.
کلیدواژه ها: حیا، عفاف، سبک زندگي، تربیت جنسي، مراقبت جنسي، اختلاط، تبرّج.
مقدّمه
در تمام ادیان الهي روابط انسان ها با یکدیگر، از جمله روابط زن و مرد نامحرم، تابع حدود و ضوابطي است که چنانچه این روابط از چارچوب ضابطه مند خود خارج شود، آسیب هاي آن، فرد، خانواده و جامعه را درگیر خواهد نمود. بر این اساس، خالق حکیم علاوه بر به ودیعت گذاردن حیاي فطري در آدمي به عنوان یک ارزش دیني که قرین عقل و ایمان است، با ارائه توصیه ها و ایجاد محدودیت هایي میان دو جنس، به افزایش حیا در آنان کمک نموده تا از رهگذر توجه به آن و تأمین سلامت جسم و روح و روان، به هدف نهایي از خلقت دست یابند.
بدین ترتیب، تحقیق حاضر به منظور تبیین راه هاي تقویت حیا در خانواده و جامعه، در پي پاسخ دهي به این سؤال است که الگوي تقویت حیا در سبک زندگي اسلامي چگونه است؟ در ارائه پاسخ به سؤال اصلي، تحقیق حاضر این فرضیه را دنبال مي کند که از آیات و روایات برمي آید حیا امري فطري در وجود آدمي است، اما چنانچه دستورات دیني در باب تربیت جنسي و حفظ حریم میان محرم و نامحرم در خانواده و جامعه رعایت نشود، غبار حاصل از بي مبالاتي و مرزشکني، مي تواند حیاي فطري را تحت الشعاع قرار داده و زنگار آن، انسان عفیف را به فردي لاابالي و بي قید تبدیل نماید و به تدریج جامعه را بر لبه پرتگاه قرار دهد.
اما چنانچه توصیه هاي دیني در این باره رعایت شود، چهره کریه بي حیایي، بدحجابي و بي بندوباري هاي جنسي، از جامعه اسلامي رخت بربسته و سلامت اخلاقي و معنوي جامعه تضمین خواهد شد. براي اثبات این فرضیه و دست یابي به پاسخ اصلي، ابتدا باید به سؤالات فرعي ذیل پاسخ داده شود: 1. در آموزه هاي دین اسلام، حیا از چه جایگاهي برخوردار بوده و چه نقشي در دست یابي به هدف آفرینش ایفا مي کند؟ 2. دین اسلام براي تقویت حیا، رعایت چه توصیه هایي را در خانواده لازم مي داند. 3. رعایت چه دستوراتي در جامعه، به تقویت حیاي زنان و مردان جامعه اسلامي کمک مي نماید؟
بدین منظور، ابتدا جایگاه حیا در آیات و روایات مورد بررسي قرار مي گیرد و سپس به چگونگي تقویت حیا در سبک زندگي اسلامي در دو بخش «توصیه هاي اسلام در راستاي تقویت حیا در خانواده» و «توصیه هاي اسلام در راستاي تقویت حیا در جامعه» پرداخته مي شود.
در بررسي پیشینه این تحقیق علاوه بر روایات موجود در این زمینه، مي توان به کتاب هایي همچون پژوهشي در فرهنگ حیا نوشته عباس پسندیده اشاره نمود که نویسنده در چهار بخش به کلیاتي پیرامون حیا، قلمرو حیا، کم رویي و بي حیایي پرداخته است. حریم عفاف تألیف روح اللّه حسینیان و عطر عفاف ازناهید طیبي، نیز اگرچه به تناسب مباحث خود به بحث حیا اشاره مختصري داشته اند، اما محور بحث در این دو اثر، بر عفاف و حجاب متمرکز است.
همچنین از بین مقالات موجود، مي توان به مقالات «مدل اسلامي مصون سازي رفتار جنسي با تأکید بر پیشگیري و درمان انحراف ها و مشکلات جنسي» از مسعود نورعلیزاده میانجي، «گستره عفاف در زندگي انسان» از عزت السادات میرخاني، «حیا و خودآرایي، نقش آنها در سلامت رواني زن» از عباس رجبي و «نقش عفت و حیا در رضایتمندي زن و شوهر» از علي حسین زاده اشاره کرد. گرچه هریک از این مقالات به بررسي برخي ابعاد عفت و حیا پرداخته اند، اما تنها به بعد خانواده و یا جامعه اشاره کرده یا به هیچ یک از این دو نپرداخته اند و تنها به بیان مطالب استطرادي درباره حیا بسنده کرده اند.
ازاین رو، هیچ یک از آثار نام برده شده، به سبکي که مقاله حاضر به بحث مذکور پرداخته، اشاره نکرده اند. بر این اساس، جنبه نوآوري مقاله حاضر نسبت به آثار موجود، نگاه نسبتا جامع این مقاله به شیوه هاي تقویت حیا هم در خانواده و هم در جامعه با استفاده از آیات و روایات است.
در طول تاریخ اسلام راه اندازي جنگ نظامي، فرهنگي و عقیدتي دشمنان علیه مسلمانان به منظور ایجاد خستگي، سستي و تردید در عقاید و باورهاي آنان و سپس تسلط بر آنها از ترفندهاي همیشگي دشمنان بوده است. در این میان، هجوم فرهنگي و عقیدتي به دلیل ناملموس بودن و گستردگي ابعاد آن در حیطه تأثیرگذاري، مي تواند به مراتب بسیار خطرناک تر از بعد نظامي آن باشد که یکي از ابعاد این هجوم، شکستن حریم میان زن و مرد نامحرم و عادي سازي روابط آنان با یکدیگر و رواج فحشا در جامعه اسلامي است.
از آن روکه تقویت حیا از عوامل مهم مصون سازي جامعه اسلامي از ایجاد زمینه هاي انحراف جنسي و از موانع بزرگ تسلط دشمن بر مسلمانان است، دشمنان اسلام درصددند با شیوه هاي گوناگون، روز به روز از ارزش گوهر حیا کاسته و با ترویج بدحجابي و بي بندوباري اخلاقي، بیش از گذشته بر جوامع اسلامي و به ویژه کشور ما مسلط شوند. بر این اساس، امروزه با رواج اشکال مختلفي از بدحجابي، روابط ناسالم میان دو جنس در جامعه و نیز ترویج برخي مظاهر آزادي افسارگسیخته در جامعه اسلامي مان مواجهیم که این امر، ضرورت پرداختن به این موضوع را بیش از پیش نمایان مي سازد.
مفهوم شناسي
حیا
«حیا» در لغت، گرفتگي نفس از عمل زشتي است که مورد مذمّت دیگران مي باشد. در کتب لغت آمده: «الاسْتِحْیاءُ و هو الانقباض والانزواء عن القبیح مخافة الذم» (طریحي، 1375، ج 1، ص 116)؛ استحیاء به معناي گرفتن نفس از عمل زشت است و ترک چنین عملي به خاطر ترس از مذمّت شدن.
راغب اصفهاني این گرفتگي روح و نفس و ترک زشتي را به خاطر زشتي خود عمل مي داند نه براي ترس از مردم (راغب اصفهاني، 1412ق، ص 270). تفاوت حیا و خجالت در این است که معمولاً شخص خجالت زده از عملي که قبلاً انجام داده ناراحت شده و تغییراتي در چهره اش پدیدار مي شود، ولي شخص باحیا به وسیله همین ویژگي از عمل انجام نشده خودداري مي کند (العسکري، 1400ق، ص 239) و تغییر هیئت و حالت او نسبت به عمل پیشِ رو است. درواقع، حیا باعث پیش گیري از عمل زشت مي شود، ولي خجالت حالتي است که بعد از انجام عمل به وجود مي آید (طیبي، 1386، ص 26) و به خاطر توسعه کلام گاهي به جاي خجالت، واژه «حیا» به کار برده مي شود.
عفاف
«عفاف» حالتي دروني و نفساني است که زمینه گرایش فرد به پوشش و حجاب را فراهم مي سازد. در تعریف «عفت» آمده است: «الْعِفَّةُ: حصول حالة للنّفس تمتنع بها عن غلبة الشّهوة» (راغب اصفهاني، 1412ق، ص 573)؛ عفاف، به دست آوردن حالتي براي نفس است که از غلبه شهوت بر آن جلوگیري مي کند.
تفاوت حیا و عفاف در این است که علماي اخلاق حیا را «ملکه» مي دانند. ملکه صفتي است که در نفس آدمي راسخ و استوار شده باشد و یا استعدادي است که در پرتو آن، مي توان کاري را با مهارت و ذوق انجام داد؛ مانند استعداد ریاضیات (احسائي، 1405ق، ج 1، ص 172). علّامه مجلسي با ذکر روایتي، به ملکه بودن حیا تصریح مي کند (مجلسي، 1403ق، ج 1، ص 124). بر این اساس، حیا یک ملکه در وجود آدمي است که در طبیعت و سرشت انسان است و جزء خلق وخوي راسخ او گردیده، درحالي که عفت که ـ به تعبیر روایات، ثمره حیاست (تمیمي آمدي، 1366، ص 257) ـ حالت است نه ملکه؛ ازاین رو، ممکن است در معرض خطر قرار گیرد. براي همین، باید پیوسته مراقب بود تا این حالت نفساني از بین نرود و یا کم رنگ نشود (طیبي، 1386، ص 22).
سبک زندگي
مفهوم «سبک زندگي» از جمله مفاهیمي است که پژوهشگران حوزه جامعه شناسي و مطالعات فرهنگي آن را به کار مي برند و دامنه به کارگیري آن در ادبیات علوم اجتماعي رواج زیادي یافته است (حاجیاني،1386،ص7).
در حوزه مطالعات فرهنگي، سبک زندگي «به مجموعه رفتارها و الگوهاي کنش هاي هر فرد که معطوف به ابعاد هنجاري و معنایي زندگي اجتماعي باشد اطلاق مي شود و نشان دهنده کمّ و کیف نظام باورها و کنش هاي فرد است (همان، ص 8).
در یک نگاه کلي، مي توان گفت: شیوه زندگي یا سبک زیستن، منعکس کننده گرایش ها، تمایلات، رفتارها، عقاید و ارزش هاي یک فرد یا جامعه است، و مجموعه اي از طرز تلقي ها، عادت ها، نگرش ها، سلیقه ها، معیارهاي اخلاقي و سطح اقتصادي، در کنار یکدیگر، طرز زندگي کردن فرد یا گروهي را مي سازند ( www.aviny.com ).
سبک زندگي را مي توان در مقوله هاي مختلفي همچون اوقات فراغت، تفریح، رفتارهاي جنسي، علایق حرفه اي، شغلي و پوشش و علایق هنري، ادبي، ورزشي، زبان و غیره مورد بررسي قرار داد. موارد مذکور، سبک زندگي در مقیاس فردي را بیان مي کند. اما در مقیاس خانوادگي، اجتماعي، حکومت داري و بین المللي نیز سبک زندگي قابل بررسي است که در کتب و مقالات دیگري باید بدان پرداخته شود.
سبک زندگي اسلامي
منظور از «سبک زندگي اسلامي» این است که تمامي گرایش ها، تمایلات، رفتارها، عقاید، ارزش و مجموعه تلقي ها، عادت ها، نگرش ها، سلیقه ها، معیارهاي اخلاقي، اقتصادي، سیاسي و... یک فرد یا جامعه در زندگي فردي، خانوادگي و اجتماعي بر مبناي آموزه هاي دین اسلام و عمل بدان ها پایه ریزي شود، به گونه اي که این سبک ـ چنان که مقام معظم رهبري فرمودند ـ بتواند بخشي از تمدن نوین اسلامي قرار گیرد.
هدف ملت ایران و هدف انقلاب اسلامي، ایجاد یک تمدن نوین اسلامي است. این تمدن نوین دو بخش دارد: یک بخش، بخش ابزاري است؛ یک بخش دیگر، بخش متني و اصلي و اساسي است... . اما بخش حقیقي، آن چیزهایي است که متن زندگي ما را تشکیل مي دهد؛ که همان سبک زندگي است که عرض کردیم. این، بخش حقیقي و اصلي تمدن است؛ مثل مسئله خانواده، سبک ازدواج، نوع مسکن، نوع لباس، الگوي مصرف، نوع خوراک، نوع آشپزي، تفریحات، مسئله خط، مسئله زبان، مسئله کسب و کار، رفتار ما در محل کار، رفتار ما در دانشگاه، رفتار ما در مدرسه، رفتار ما در فعالیت سیاسي، ... (بیانات معظمٌ له در دیدار جوانان استان خراسان شمالي، 23/7/1391).
جایگاه حیا در آموزه هاي دین اسلام
قرآن کریم با بیان داستان آدم و حوا در دو سوره (اعراف: 22؛ طه: 121) به صورت غیرمستقیم فطري بودن حیا را گوشزد مي نماید، آن گاه که مي فرماید: «فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا یخْصِفانِ عَلَیهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ» (اعراف: 7)؛ همین که آدم و همسرش از آن درخت ممنوع چشیدند، بلافاصله لباس هایشان از تنشان فرو ریخت و اندامشان آشکار گشت. هنگامي که آدم و حوا چنین دیدند، بلافاصله از برگ هاي درختان بهشتي براي پوشیدن اندام خود، استفاده کردند.
روایات نیز حیا را از خصایص ویژه انسان ها برشمرده (مفضل بن عمر، 1379، ص 79) و حیا و ایمان را قرین هم دانسته اند، به گونه اي که با رفتن یکي از آن دو، دیگري نیز رخت برمي بندد. ازاین رو، در روایت آمده: «حیا و ایمان همراهند و در یک رشته بسته اند و چون یکي از آنها رفت، دیگري هم مي رود» (کلیني، 1407ق، ج 2، ص 106). پیوند این دو با یکدیگر به اندازه اي نزدیک است که امام صادق علیه السلام، فرد بي حیا رابي ایمان معرفي مي کندومي فرماید: «کسي که حیا ندارد ایمان ندارد» (همان، ج 4، ص 323).
آن حضرت در سخن دیگري، حیا و عقل و دین را همراهان همیشگي هم برشمرده و مي فرماید: «علي علیه السلام فرمود: جبرئیل بر آدم علیه السلام فرود شد و گفت: اي آدم، من مأمورم تو را میان سه چیز مخیر سازم تا یکي را بگزیني و دو تا را وانهي. آدم گفت: اي جبرئیل آن سه چیز کدامند؟ گفت: عقل و حیا و دین. آدم گفت: عقل را برگزیدم. جبرئیل به حیا و دین گفت: شما برگردید و او را وانهید. گفتند: اي جبرئیل، ما دستور داریم که همراه عقل باشیم هر جا که باشد. گفت: اختیار با شماست، و بالا رفت» (همان، ج 1، ص 10).
به دلیل فطري بودن حیا، مقاله حاضر به بحث شیوه هاي ایجاد حیا نپرداخته، بلکه بر راه هاي تقویت حیا تأکید دارد.
نقش حیا در دست یابي به هدف آفرینش
بین تقویت حیا و دست یافتن به هدف از آفرینش انسان، رابطه تنگاتنگي وجود دارد؛ زیرا هدف از آفرینش انسان، نیل به سعادت اخروي و کمال نهایي اوست که در سایه پاکدامني و دوري از ارتکاب معاصي محقق مي شود و هر قدر حیاي انسان بیشتر باشد میزان کناره گیري از گناه و نیفتادن در دام شیطان بیشتر است؛ در نتیجه، به هدف آفرینش نزدیک تر است.
اما با ضعف حیا در وجود آدمي، شیطان قدرت مي یابد و انسان را به پیروي از شهوات فرامي خواند و او را از هدف آفرینش دور مي کند و به فرموده قرآن کریم: «وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّیطانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ - إِنَّما یأْمُرُکُمْ بِالسُّوءِ وَ الْفَحْشاءِ وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَي اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ» (بقره: 168ـ169)؛ و از گام هاي شیطان پیروي نکنید؛ چه اینکه او دشمن آشکار شماست. او شما را فقط به بدي ها و انحرافات فرمان مي دهد (و نیز دستور مي دهد) آنچه را که نمي دانید به خدا نسبت دهید.
جمله «خطوات الشیطان» (گام هاي شیطان) گویا اشاره به یک مسئله دقیق تربیتي دارد، و آن اینکه انحراف ها و تبهکاري ها غالبا به طور تدریج در انسان نفوذ مي کند، نه به صورت دفعي و فوري، ... وسوسه هاي شیطان معمولاً به همین صورت است؛ انسان را قدم به قدم و تدریجا در پشت سر خود به سوي پرتگاه مي کشاند. این موضوع منحصر به شیطان اصلي نیست، تمام دستگاه هاي شیطاني و آلوده براي پیاده کردن نقشه هاي شوم خود از همین روش «خطوات» (گام به گام) استفاده مي کنند (مکارم شیرازي، 1374، ج 1، ص 572).
اموري همچون بي اهتمامي به پوشش مناسب در جامعه، بي مبالاتي در ارتباط با نامحرم و...، به تدریج زمینه وسوسه هاي شیطان و سوق دادن انسان در امور خلاف عقل و شرع را فراهم مي نماید و حیا را در وجود انسان کم رنگ و یا نابود مي کند.
چگونگي تقویت حیا در سبک زندگي اسلامي
یکي از جنبه هاي ملموس سبک زندگي اسلامي، نحوه تعامل اعضاي جامعه اسلامي با یکدیگر و رعایت حریم ها بین زن و مرد نامحرم در خانواده و جامعه است. اسلام، یک شیوه و الگوي اساسي براي تقویت حیا ارائه نموده است. این الگو، از بیان مؤکد توصیه هایي در باب چگونگي تربیت جنسي در خانواده که داراي ابعاد گسترده اي مي باشد، آغاز، و با بیان شیوه هاي تعامل زن و مرد نامحرم با یکدیگر در اجتماع و توصیه به پرهیز از ایجاد زمینه تحریک و تهییج جنسي در جامعه خاتمه مي یابد. نکته مهم آن است که اگرچه آموزه هاي اسلامي لذت هاي جنسي را به رسمیت شناخته، اما براي آن، حدودي معین کرده است. در اسلام، حدود لذت هاي جنسي، استفاده از همسر قانوني است.
بر این اساس، کلیه تمتعات جنسي در اشکال مختلف آن، اعم از لذت در نگاه، گفتار و...، باید در همسر خلاصه شده و به عرصه عمومي جامعه کشانده نشود. ازاین رو، آموزه هاي دیني علاوه بر توصیه به حفظ عفت در نگاه، پوشش و رفتار و از سویي، غیرت ورزي مردان، در جامعه، در خانواده نیز توصیه هایي در باب مراقبت هاي جنسي لازم در ارتباط همسران با یکدیگر و والدین با فرزندان و بعکس نموده است که در حقیقت، توجه به این توصیه ها سنگ بناي رعایت حریم ها در جامعه مي باشد. در این بخش، به بررسي این توصیه ها در دو سطحِ خانواده و جامعه مي پردازیم.
1. توصیه هاي اسلام در راستاي تقویت حیا در خانواده
توصیه هاي اسلام در راستاي تقویت حیا در خانواده، حول دو محور قابل بررسي است:
الف. مراقبت هاي لازم جنسي زن و شوهر در ارتباط با یکدیگر: در این محور، خطابات دیني براي تأمین سلامت روحي و رواني زن و شوهر و فرزندان و مصونیت فضاي خانواده از تحریکات جنسي، وظایفي را مقرّر داشته که در ذیل، به آنها اشاره مي شود:
توجه به تمایلات جنسي همسر و پرهیز از حیاي احمقانه: معصومان علیهم السلام حیا را به دو بخش «حیاي عاقلانه» و «حیاي احمقانه» تقسیم بندي کرده اند (کلیني، 1407ق، ج 2، ص 106) که نوع اول، همان حیاي از روي علم، و نوع دوم، حیاي از روي جهل است. بي توجهي نسبت به نیاز جنسي همسر به دلیل حیا و خجالت، از نوع حیاي احمقانه است که روایات اسلامي با شیوه هاي بیاني گوناگون از این حیا نهي نموده و بهترین زنان را زنان عفیف (در برابر نامحرم) و داراي میل جنسي (نسبت به همسر) مي داند (همان، ج 5، ص 324).
بر همین اساس، توجه به نیاز جنسي همسر را به قدري داراي اهمیت برمي شمرد که در متون دیني ما، اعم از آیات و روایات، از آن به عنوان یک وظیفه واجب زن نسبت به همسر یاد مي کند. در سخني از پیامبر اکرم صلي الله علیه و آله آمده: «بر زن لازم است از بهترین عطر استفاده کند، زیباترین لباسش را بپوشد، خود را به نیکوترین وجه آرایش دهد و صبح و شب خود را به شوهر عرضه نماید و حقوق شوهر بر زن بیش از اینهاست» (همان، ص 508).
از سویي، ترک رابطه جنسي با همسر بعد از مدت زمان معیني حرام اعلام گردیده (بني هاشمي خمیني، 1383، ج 2، ص 480). ازاین رو، زن و شوهر وظیفه دارند نسبت به ارضاي نیاز جنسي همسر خود بي تفاوت نبوده و با ارضاي به موقع و مشروع آن، به حفظ و تقویت حیا و پاکدامني در خود و همسر کمک کرده و زمینه روابط محبت آمیز با یکدیگر را فراهم نمایند.
عدم خروج زن و شوهر از محدوده روابط جنسي مشروع: از جمله وظایف اصلي زن و شوهر، رعایت حدود و مرزهاي الهي و وفاداري نسبت به یکدیگر و خودداري از هرگونه رابطه نامشروع با زن یا مرد دیگري است. رابطه نامشروع، به محبت و مؤدت متقابل آسیب جدي وارد مي کند و زمینه را براي خیانت و تعدي طرف مقابل فراهم مي سازد. قرآن کریم آن گاه که صفات مردان و زنان مؤمن را برمي شمارد، در کنار سایر صفات ارزشمند مؤمنان، یکي از صفات آنان را حفظ عفت و پاکدامني بیان نموده و مي فرماید: «وَ الْحافِظِینَ فُرُوجَهُمْ وَ الْحافِظاتِ» (احزاب: 35)؛ مرداني که دامان خود را از آلودگي به بي عفتي حفظ مي کنند، و زناني که عفیف و پاکند.
آموزه هاي روایي نیز مردان و زنان مسلمان را به رعایت حریم ها توصیه نموده تا زمینه لغزش و افتادن آنان در دام گناه فراهم نشود (مجلسي، 1403ق، ج 76، ص 26). این توصیه ها در قالب هاي مختلف ذکر شده که در بحث «توصیه هاي جنسي اسلام در جامعه»، بدان ها اشاره خواهد شد. از سوي دیگر، در قانون مجازات اسلامي، کیفر زن شوهردار (محصنه) که با مرد دیگري رابطه نامشروع دارد، یا مرد زن دار (محصن) که با زن دیگر رابطه نامشروع برقرار کرده است، ممکن است در صورت وجود شرایط خاص (ر.ک: خمیني، بي تا). تا رجم و سنگسار نیز معین شود. همین امر، اهمیت تکلیف مربوط به وفاداري و ارتباط آن با نظم عمومي را به خوبي نشان مي دهد (کاتوزیان، 1382، ص 162).
ب. مراقبت هاي لازم جنسي در ارتباط پدر و مادر با فرزندان و بعکس: در این رابطه، نیز در روایات نکات ارزشمندي وارد شده که این توصیه ها از زمان انعقاد نطفه تا سنین جواني فرزند را دربر مي گیرد.
مراقبت هاي لازم پیش از تولد: از جمله مراقبت ها و توصیه هاي مربوط به زمان انعقاد نطفه، مي توان به این موارد اشاره کرد: منع از ازدواج با افراد ناپاک (نوري، 1408ق، ج 14، ص 389)، پرهیز از افکار و اندیشه ها و تخیلات نادرست به هنگام انعقاد نطفه (صدوق، 1385، ج 2، ص 515) و نیز با وضو بودن و بردن نام خدا و پناه بردن به خدا از شرّ شیطان، در زمان انعقاد نطفه (کلیني، 1407ق، ج 5، ص 501؛ صدوق، 1413ق، ج 3، ص 552).
همچنین سفارش شده: «به هنگام آمیزش بگو: به نام خدا. خداوندا! شیطان را از ما و فرزندي که قسمت ما مي کني دور فرما» (ابن شعبه حرّاني، 1382، ص 12).
مراقبت هاي لازم پس از تولد فرزند: روایات اسلامي پس از تولد فرزند نیز سفارش هاي متعددي حول محور تقویت حیا و عفاف و کم کردن زمینه هاي تحریک جنسي فرزندان به والدین کرده است که در ذیل، به برخي از آنها اشاره مي شود:
ـ رعایت آداب و اخلاق جنسي همسران در حضور فرزندان: از دستورات مؤکد اسلامي، پرهیز از رابطه جنسي والدین در حضور فرزندان حتي در سنین شیرخوارگي آنان است؛ زیرا این امر مي تواند زمینه انحراف جنسي فرزند را در بزرگسالي فراهم نماید. تأثیر منفي این مسئله به حدي است که پیامبر اکرم صلي الله علیه و آله مي فرماید: «قسم به کسي که جانم در دست اوست، اگر مردي با همسرش بیامیزد درحالي که در اتاق کودکي بیدار باشد و آنان را ببیند یا صدایشان را بشنود هرگز رستگار نخواهد شد؛ اگر پسر باشد یا دختر، به زناکاري آلوده خواهد شد» (کلیني،1407ق،ج5، ص 500).
ـ پیشگیري از رفتارهاي تحریک کننده جنسي در خانواده؛ نظیر لمس اندام تناسلي کودک (صدوق، 1413ق، ج 3، ص 43) و بوسیدن و بغل گرفتن دختر بچه نامحرم. در روایت آمده: «دختري که سنش به شش سالگي رسیده، پسر بچه او را نبوسد، و پسر بچه که از هفت سال گذشته است زن نامحرم را نبوسد» (همان، ص 437).
در روایت دیگري آمده: احمدبن نعمان به امام صادق علیه السلامعرض کرد: «من دخترکي را نگهداري مي کنم که با او خویشي ندارم و شش سال دارد. فرمود: او را بر زانو و دامان خویش منشان» (همان، ص 436).
ـ تربیت صحیح جنسي فرزندان؛ نظیر: جداسازي بستر خواب فرزندان از ده سالگي، و در برخي روایات از شش سالگي (همان، ص 436). پیامبر اکرم صلي الله علیه و آله مي فرماید: «پسر بچه با پسر بچه و پسر بچه با دختر بچه و دختر بچه با دختر بچه زماني که به ده سالگي رسیدند، بستر خوابشان از یکدیگر جدا شود» (همان).
آموزش دادن به فرزندان براي کسب اجازه از والدین براي ورود به اتاق آنها در اوقات خاصي از شبانه روز، از دیگر موارد تربیت صحیح جنسي فرزندان به شمار مي رود.
آیه شریفه مي فرماید: «اي کساني که ایمان آورده اید! بردگان شما، و همچنین کودکانتان که به حدّ بلوغ نرسیده اند، در سه وقت باید از شما اجازه بگیرند: پیش از نماز صبح، و نیمروز هنگامي که لباس هاي (معمولي) خود را بیرون مي آورید، و بعد از نماز عشا؛ این سه وقت خصوصي براي شماست، اما بعد از این سه وقت، گناهي بر شما و بر آنان نیست (که بدون اذن وارد شوند)... و هنگامي که اطفال شما به سنّ بلوغ رسند باید اجازه بگیرند، همان گونه که اشخاصي که پیش از آنان بودند اجازه مي گرفتند» (نور: 58ـ59).
همه این سفارش ها بیانگر آن است که پدر و مادر موظفند حتي المقدور از ایجاد زمینه هاي التهاب و تحریک جنسي فرزندان جلوگیري نمایند؛ زیرا بر اساس نقل برخي کارشناسان، «سه تا شش سالگي اوج کنجکاوي کودک در مورد مسائل جنسي است. درواقع، درک روابط جنسي و ثبت و ضبط تصاویر و صحنه هاي آن در ذهن، نه تنها مختص به دوره بلوغ نیست، بلکه مدت ها پیش از این دوره به صورت احساسات متفاوتي در نهاد کودک وجود دارد که ممکن است از نگاه پدر و مادر مخفي مانده باشد.
کودک در این سن متوجه بدن خود و تفاوت هاي جنسیتي مي شود و حتي در این دوران به مقایسه اندام خود با والدین مي پردازد. اگرچه ممکن است در این سن کودک تمایل جنسي نداشته باشد، اما بیدار شدن میل جنسي کاذب در او ممکن خواهد بود. لذت کودک از تمایلات جنسي در این زمان با لذت بزرگسالان متفاوت است و بیشتر جنبه کنجکاوي دارد که در صورت نبود کنترل، ممکن است دامنه دار شده و به عادات نامناسب جنسي تبدیل شود. به همین دلیل است که در روایات متعدد اسلامي رعایت حریم در روابط زناشویي پدر و مادر و کنترل رفتارهاي جنسي مطرح شده است. همچنین همبستري در جایي که کودک یا حتي نوزاد حضور دارد، نهي شده است و احتمال انحراف را براي چنین کودکاني پیش بیني کرده است»
(salamatekhanevadeh.persianblog.ir).
ـ دقت پدر و مادر در نوع پوشش، سخن گفتن و رفتار با یکدیگر در محیط خانه: یکي از ویژگي هاي کودکان، بخصوص در سنین پیش از هفت سالگي، تقلیدپذیري از دیگران به ویژه والدین است. ازاین رو، کودکان علاوه بر اینکه در این سنین در زمینه مسائل جنسي کنجکاو بوده و درصدد یافتن پاسخ براي سؤالات خود در این زمینه و سایر زمینه ها هستند، از نوع گفت وگوي پدر و مادر، پوشش آنها و رفتارهاي آنان الگوبرداري مي کنند. بر همین اساس، پدر و مادر در مقابل فرزندان باید به شدت مراقب سخن گفتن با یکدیگر، شوخي کردن و... باشند. همچنین پوشش هاي نامناسب مادر و پدر در مقابل فرزندان مي تواند زمینه اي براي آسیب پذیري فرزندان فراهم نماید.
ـ رعایت حدود و قیود در مراودات خواهر و برادر: امیرالمؤمنین علي علیه السلام فرمود: «مردي نزد رسول خدا صلي الله علیه و آله آمد و پرسید: اي رسول خدا! آیا براي ورود به خدمت مادرم زماني که مي خواهم نزد او بروم، اجازه بگیرم؟ حضرت فرمود: آري. آیا شاد مي کند تو را که او را عریان ببیني؟ آن مرد گفت: نه. حضرت فرمود: پس از این از او اجازه بگیر. پرسید: اي رسول خدا! خواهرم مویش را در برابر من باز کند؟ حضرت فرمود: نه. گفت: چرا؟ حضرت فرمود: مي ترسم که اگر چیزي از زیبایي هایش را براي تو آشکار سازد شیطان تو را متزلزل سازد» (بروجردي، 1422ق، ج 25،ص665؛مجلسي،1403ق،ج76، ص 42).
ازآن روکه با آغاز دوران نوجواني، فعالیت غدد جنسي نیز آغاز مي شود و به تدریج نوجوان را نسبت به جنس مخالف متمایل مي سازد، توجه او به مسائل تحریک کننده جنسي بیشتر شده و گاه کوچک ترین مسئله در این رابطه ذهن او را درگیر مي کند. ازاین رو، مادر و خواهران در این سنین باید در مراوده با نوجوان حدود را مراعات نمایند. براي مثال، از پوشیدن لباس هاي محرک که ممکن است نوجوان را دچار آشفتگي ذهني نماید خودداري کنند. همچنین ارتباط خواهر و برادر نیز بر اساس حدود و قیودي صورت گیرد تا زمینه هرگونه آسیب و انحراف را از بین ببرد.
ـ فراهم نمودن زمینه ازدواج فرزندان: یکي از مهم ترین کارها در زمینه سامان دهي روابط دو جنس در جامعه و از بین بردن زمینه التهاب ها و انحرافات جنسي در جامعه، تسهیل ارضاي مشروع و به موقع غریزه جنسي است که از طریق فراهم نمودن زمینه ازدواج به موقع امکان پذیر است و در برخي روایات نیز از حقوق فرزندان بر والدین شمرده شده است (طبرسي، 1412ق، ج 2، ص 406). بي تردید، رعایت این توصیه ها در خانواده سبب تقویت حیا و عفت در فرزندان شده و آنان را در مواقع حساس از خطر گرفتارشدن در دام انحرافات جنسي مي رهاند.
منابع
ابن شعبه حراني، حسن بن علي (1382)، تحف العقول، ترجمه احمد جنتي، تهران، امیرکبیر.
ابن منظور، محمدبن مکرم (1414)، لسان العرب، تصحیح جمال الدین میردامادي، چ سوم، بیروت، دارالفکر.
احسائي، ابن ابي جمهور (1405ق)، عوالي اللئالي، تصحیح مجتبي عراقي، قم، سیدالشهداء.
بروجردي، حسین (1422ق) منابع فقه شیعه (ترجمه جامع احادیث الشیعه)، تهران، فرهنگ سبز.
بني هاشمي خمیني، سیدمحمدحسن (1383)، توضیح المسائل مراجع، چ دهم، قم، جامعه مدرسین.
بهجت، محمدتقي (1375)، توضیح المسائل، قم، دفتر حضرت آیه اللّه بهجت.
تمیمي آمدي، عبدالواحدبن محمد (1366)، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، تصحیح مصطفي درایتي، چ دوم، قم، دفتر تبلیغات اسلامي.
حرعاملي، محمدبن حسن (1409ق)، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت.
خمیني، سیدروح اللّه (بي تا)، تحریرالوسیله، تهران، دفتر تنطیم و نشر آثار امام خمیني قدس سره.
راغب اصفهاني، حسین بن محمد (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم.
رجبي، عباس «حیا و خودآرایي؛ نقش آنها در سلامت رواني زن» (1383)، معرفت، ش 87، ص 48ـ56.
سجستاني، ابي داود سلیمان بن اشعث (1425ق)، سنن ابي داود، تحقیق سعیدمحمد اللحام، بیروت، الریان.
صدوق، محمدبن علي (1376)، امالي، چ ششم، تهران، کتابچي.
ـــــ (1381)، پاداش نیکي ها و کیفر گناهان (ترجمه ثواب الاعمال)، ترجمه محمدعلي مجاهدي، قم، سرور.
ـــــ (1385)، علل الشرایع، قم، داوري.
ـــــ (1406ق)، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، چ دوم، قم، دارالشریف الرضي.
ـــــ (1413ق)، من لا یحضره الفقیه، تصحیح علي اکبر غفاري، چ دوم، قم، جامعه مدرسین.
طبرسي، فضل بن حسن (1412ق)، مکارم الاخلاق، چ دوم، قم، شریف رضي.
طریحي، فخرالدین (1375)، مجمع البحرین، تصحیح احمد حسیني اشکوري، چ سوم، تهران، مرتضوي.
طیبي، ناهید (1386)، عطر عفاف، قم، جامعه الزهرا علیهاالسلام.
ـــــ (1391)، «عفاف و حجاب مردان، بایدها و نبایدها و نقش آن در سالم سازي جامعه اسلامي»، در: اندیشه هاي راهبردي، زن و خانواده (مجموعه مقالات)، تهران، پیام عدالت.
عسکري، حسن بن عبداللّه (1400ق)، الفروق في اللغه، بیروت، دارالافاق الجدیده.
غلامي، یوسف (1381)، جلوه نمایي زنان و نگاه مردان، قم، لاهیجي.
فراهیدي، خلیل بن احمد(1409ق)، کتاب العین، چ دوم، قم،هجرت.
کاتوزیان، ناصر (1382)، دوره مقدماتي حقوق مدني خانواده، تهران، میزان.
کلیني، محمدبن یعقوب (1429ق)، کافي، قم، دارالحدیث.
ـــــ (1407ق)، کافي، چ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
لمبروزو، جینا (1369)، روح زن، ترجمه پري حسام شه رئیس، تهران، دانش.
متقي هندي، علاءالدین (بي تا)، کنزالعمال، تحقیق شیخ بکري حیاني و شیخ صفوة الصفا، بیروت، مؤسسه الرسالة.
مجلسي، محمدباقر (1403ق)، بحارالانوار، تصحیح جمعي از محققان، چ دوم، بیروت، دارالاحیاء التراث العربي.
مفضل بن عمر (1379)، توحید مفضل، ترجمه محمدباقر مجلسي، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي.
مکارم شیرازي، ناصر (1379)، استفتاءات، قم، مدرسه امام علي بن ابیطالب علیه السلام.
مکارم شیرازي، ناصر و همکاران (1374)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
منسوب به علي بن موسي، امام هشتم علیه السلام (1406ق)، الفقه المنسوب إلي الإمام الرضا علیه السلام، تصحیح مؤسسة آل البیت علیهم السلاممشهد، مؤسسة آل البیت علیهم السلام
منبع: فصلنامه معرفت– شماره 186

بخش دوم و پایانی
2. توصیه هاي اسلام در راستاي تقویت حیا در جامعه
اگرچه زیربناي تربیت دیني در خانواده شکل مي گیرد و خانواده در این زمینه اصلي ترین نقش را ایفا مي کند، اما درصورتي که بستر اجتماعي تربیت، نامناسب و فسادانگیز باشد، چه بسا تربیت صحیح خانواده را نیز تحت الشعاع قرار داده و آن را ناکارآمد جلوه دهد. ازاین رو، در سبک زندگي اسلامي تنها به تقویت حیا در خانواده بسنده نمي شود، بلکه بنیان هاي آن در زندگي اجتماعي نیز مدنظر قرار مي گیرد. بر همین اساس، در این بخش به توصیه هایي که رعایت آنها در جامعه ضرورت دارد اشاره خواهیم کرد. این توصیه ها در چند محور قابل بررسي است:
الف. پوشش مناسب زن و مرد در جامعه: در خطاب هاي دیني، اعم از آیات و روایات، به پوشش مناسب در مقابل نامحرم سفارش هاي مؤکدي وارد شده. اگرچه این خطابات بیشتر به زنان (ر.ک: نور: 31؛ احزاب: 59) به دلیل ظرافت بدني آنهاست که زیبایي و جذابیت خاص آن باعث تهییج نامحرمان مي شود، اما این بدان معنا نیست که مردها از این قاعده مستثنا هستند، بلکه مردها نیز بر اساس توصیه هاي دیني (ر.ک: مائده: 2) و به مقتضاي حکم عقل، موظف به رعایت حیا هستند که پوشش مناسب یکي از جلوه هاي حیا به شمار مي رود. بر همین اساس، آنان نیز همانند زنان باید از پوشش هاي تنگ و چسبان که در عرصه زندگي اجتماعي صحنه هاي ناخوشایندي به وجود مي آورد، پرهیز نمایند.
ب. پرهیز از نگاه هاي هوس آلود: کنترل نگاه هاي هوس آلود، یکي از زمینه هاي تقویت حیا در جامعه است و به گفته برخي نویسندگان، «سنگ بناي بسیاري از روابط نامشروع، یک نگاه شهوت آلود است؛ چراکه نگاه شهواني و به تعبیر دیگر، نگاه خیره و متمرکز بر چهره زیباي زن، قوه لذت جوي مرد را بیدار مي کند و ذهن شروع به تصویرسازي نموده و ویژگي هاي ظاهري فرد موردنظر را به سرعت در مغز مي پروراند؛ حالت راه رفتن، نماي چشم، لب، اندام، لباس و... . و یک تصویر کامل از خصوصیات پیدا و پنهان زن به مغز مخابره شده و مغز مانند رایانه آنها را به هم پیوند مي دهد و تصویر موردنظر او را مي سازد.
در این حالت، فرد بیننده با آنچه مي بیند تماس بدني ندارد، ولي ذهن در دنیاي خیالات خود مي تواند با آنچه چشم دیده هر طور که بخواهد رابطه برقرار کند. در چنین حالتي، ذهن انسان دچار اشتغال ناخواسته، و حواس، اندکي دچار اختلال مي شود و در دنیاي اوهام و خیالات خود هرگونه بهره وري را از او مي نماید و در عالم خارج درصدد نزدیک شدن به او برمي آید؛ درصورتي که در خارج زمینه گناه براي او فراهم باشد از آن نیز دریغ نمي نماید» (غلامي، 1381، ص 112ـ114).
اینجاست که یک نگاه شهوت آلود مي تواند زمینه فلاکت و تباهي فرد را فراهم آورد. ازاین رو، در حدیثي از امام صادق علیه السلام مي خوانیم: «نگاه بعد از نگاه تخم شهوت را در قلب مي پاشد و همان کافي است که بیننده را به فتنه بکشاند» (صدوق، 1413ق، ج 4، ص 18). زیرا نگاه هوس آلود به مرد یا زن نامحرم، تیري از تیرهاي شیطان است (همان) و تخم شهوت را در دل مي کارد (مجلسي، 1403ق، ج 14، ص 325) و چه بسیار انحرافات و جنایت هایي که به واسطه یک نگاه اتفاق افتاده است.
ازاین رو، قرآن کریم زنان و مردان مؤمن دستور مي دهد نگاه خود را حفظ کنند: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ یحْفَظُوا فُرُوجَهُم... وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ یحْفَظْنَ فُرُوجَهُن» (نور: 30ـ31)؛ اي رسول ما، مردان مؤمن را بگو تا چشم ها (از نگاه ناروا) بپوشند... اي رسول، زنان مؤمن را بگو تا چشم ها (از نگاه ناروا) بپوشند و فروج و اندامشان را محفوظ دارند.
ازآن رو که بیشترین مؤلفه هاي جنسي براي مردان از طریق چشم دریافت مي شود و بر اساس یافته هاي پژوهشي، مردان «راست مغز» یا به عبارتي، «بینایي» هستند و زن ها «چپ مغز» یا به عبارتي، «گفتاري ـ کلامي»، پسرها بیشتر تصاویر را دوست دارند و دخترها، بیشتر به داستان هاي رمانتیک علاقه مندند (طیبي، 1391). ازاین رو، آیه شریفه، ابتدا مردان را مورد خطاب قرار داده است، اما در بحث پوشش مناسب، مخاطب آیات قرآن، زنان هستند که علت آن در قسمت قبل بیان شد.
ج. پرهیز از خودآرایي و تبرّج: یکي از ویژگي هاي مهم زنان، خصیصه تبرّج و خودنمایي است که به صورت غریزي در آنان وجود دارد. این خصیصه از نظر منابع اسلامي نیز مورد تأیید است؛ از آن جمله، سخن امیرالمؤمنین علي علیه السلام که مي فرماید: «خداوند زنان را از سرشت مردان آفریده؛ ازاین رو، تمام همت خود را در جذب مردان و نزدیک شدن به آنان صرف مي کند» (کلیني، 1407ق، ج 5، ص 337).
این مسئله از نظر علم روان شناسي نیز به اثبات رسیده است. جینیا لمبروزو، روان شناس ایتالیایي، در این باره مي گوید: «یکي از تمایلات عمیق و آرزوهاي اساسي زن آن است که در چشم دیگران اثري مطلوب بخشیده و به وسیله حسن قیافه و زیبایي اندام، موزون بودن حرکات، خوش آهنگي صدا، طرز تکلم و بالاخره شیوه خرام خود مطبوع طباع واقع گشته، احساسات آنها را تحریک نموده و روحشان را مجذوب سازد» (لمبروزو، 1369، ص 42). ازاین رو، آموزه هاي اسلامي از این ویژگي زن غفلت ننموده و با دستورات مکرر مبني بر زینت داشتن و آرایش نمودن زن براي همسرش در محیط منزل، به این غریزه پاسخ مناسب داده است (صدوق، 1376، ص 396).
اما ازآن رو که ممکن است این ویژگي، زن را به سوي افراط در تبرج بکشاند و به سمت خودنمایي و به نمایش گذاشتن جاذبه هاي جنسي خود در برابر نامحرم سوق دهد، قرآن کریم در دو آیه (احزاب: 33؛ نور: 60) ضمن سخن گفتن از تبرّج و خودنمایي زنان، آن را محدود به محیط خانواده و همسر کرده و تأکید مي کند: «و در خانه هاي خود بمانید و همچون جاهلیت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید) (احزاب: 33).
آزاد بودن زن در خودآرایي و به نمایش گذاردن جذابیت هاي زنانه، مي تواند عاملي براي ایجاد اختلالات رواني در زن شود. به تعبیر برخي نویسندگان:
وقتي زن مکشوف و آرایش کرده در بین مردان ظاهر مي شود، طبعا عده اي خوششان مي آید و او را مورد تکریم و تحسین (ظاهري) قرار مي دهند. به همین دلیل، دایم سعي مي کند وضع ظاهري خود را طوري قرار دهد که بیشتر مورد پسند آنها واقع شود. معمولاً این گونه زنان و دختران براي اینکه زیباتر شوند هر روز وقت زیادي را صرف آرایش و تقلید از مدهاي جدید مي نمایند. این روند مي تواند ناراحتي هاي رواني زیادي براي آنان ایجاد کند؛ زیرا به دلیل اینکه همیشه کارها به دلخواه پیش نمي رود، باعث بروز نگراني هایي براي آنها مي شود.
براي مثال، این تصور که آیا با صرف این همه وقت و هزینه مالي توانسته اند جلب نظر دیگران بکنند و مورد پسند آنان واقع شوند یا بعکس، مورد تمسخر و تحقیر آنانند، مي تواند دایم ذهن آنها را به خود مشغول کند و آنها را به موجوداتي نگران تبدیل نماید. دلیل دیگري که مي تواند به نگراني آنها بیفزاید این تصور است که هر لحظه ممکن است رقیبي زیباتر از راه برسد و شکار آنها را برباید. و سرانجام، دلیل دیگري که باعث ناراحتي و استرس براي آنها مي شود این است که مي بینند به مرور زمان، از زیبایي هایشان کاسته مي شود و زنان جوان تر و زیباتر جاي آنها را مي گیرند و نقش آنها را در ربودن دل ها کمتر مي کنند (رجبي، 1383).
این گونه است که افراط در خودنمایي با مصادیق متعددش مي تواند تعادل روحي رواني زن را بر هم زده و آرامش را از او سلب نماید. اکنون با توجه به این توضیحات، فلسفه توصیه اسلام به حجاب و پوشش مناسب زن در مقابل نامحرم روشن مي شود؛ زیرا حجاب سبب ایجاد آرامش در زن و برحذر ماندن از بسیاري از نگراني ها مي شود.
مصادیق تبرج:
ـ پوشیدن لباس هاي نازک و بدن نما: در روایت وارد شده: «هر که لباسش نازک است دینش نازک است» (ابن شعبه حرّاني، 1382، ص 173).
ـ پوشیدن لباس هاي تنگ و چسبان، به گونه اي که حجم بدن را کاملاً نمایان مي سازد: سزاوار نیست براي زن که هنگام خروج از منزل لباسش را جمع و فشرده کند، به گونه اي که برجستگي هاي بدن او پیدا باشد یا خود را معطر کند (کلیني، 1407ق، ج 5، ص 519).
لازم به ذکر است که «جمر»، هم به معناي جمع کردن و به هم گره زدن و اجتماع است (ابن منظور، 1414ق، ج 4، ص 144) و هم به معناي معطر کردن (فراهیدي، 1409ق، ج 6، ص 121)، و این روایت تحمل بار معنایي هر دو را دارد؛ چون هر دو از مصادیق بي حجابي است.
ـ پوشیدن لباس هایي که به سبب رنگ خاص و یا ویژگي دیگر باعث جلب توجه نامحرم شود (صدوق، 1413ق، ج 3، ص 390).
ـ مدل مو و برجسته کردن آن: از پیامبر اکرم صلي الله علیه و آله نقل شده که فرمود: «زماني که دیدید زناني از امت من سرهاي خود را مثل برآمدگي پشت شتر بر سر خود قرار داده اند (و در میان نامحرمان ظاهر مي شوند) به آنها خبر دهید که نمازشان قبول نیست» (متقي هندي،بي تا،ج 16، ص 392).
ـ خودآرایي به هنگام خروج از منزل (ر.ک: صدوق، 1413ق، ج 3، ص 390).
ـ معطرساختن خود(حرّعاملي،1409ق،ج20،ص161).
امام صادق علیه السلام روایت کرده است که رسول خدا صلي الله علیه و آله فرمود: «هر زني که خود را معطر کند و از خانه خود بیرون رود، تا زماني که به خانه اش باز گردد مورد لعنت و نفرین (فرشتگان نگهبان خود)قرارمي گیرد»(صدوق،1381،ص658).
در مجموع، مي توان گفت: هرگونه رفتار و حرکتي که موجب آشکار شدن زینت هاي طبیعي و ظاهري در برابر نامحرم و سبب تهییج و تحریک نامحرمان شود مصداق تبرج است (طیبي، 1386، ص 34).
د. پرهیز از تبذّل: افزون بر تبرّج در برابر نامحرمان، در روایات از تبذّل نیز نهي شده و آن به معناي اظهار رغبت و شوق در برابر مردان است آن گونه که مردان ابراز مي کنند (همان، ص 33) و دستور حفظ نفس به هنگام رغبت، داده شده است (صدوق، 1413ق، ج 3، ص 389).
ه . پرهیز از اختلاط با نامحرم: یکي از مؤلفه هاي مهم تقویت حیا در جامعه، پرهیز دادن زن و مرد نامحرم از اختلاط با یکدیگر است که به سلامت جسمي و بهداشت رواني افراد کمک شایاني مي کند. در روایت آمده: روزي پیامبر صلي الله علیه و آله به یکي از درهاي مسجد اشاره کرد و فرمود: «لو ترکنا هذا الباب للنساء» (سجستاني، 1425ق، ج 1، ص 180)؛ به این معنا که آن در را مخصوص رفت و آمد زنان قرار دهند تا حتي به هنگام ورود به مسجد و یا خروج از آن، میان زن و مرد نامحرم اختلاطي صورت نگیرد.
در حقیقت، پیامبر اکرم صلي الله علیه و آله به عنوان حاکم جامعه اسلامي با این تدابیر، به مصون سازي جامعه از انحرافات اخلاقي و مفاسد جنسي توجه کامل داشته و زمینه هاي تقویت حیاي اجتماعي را فراهم مي نمود. آن حضرت، براي جلوگیري از برخورد زنان و مردان در هنگام عبور از مسیرهاي شلوغ و پرازدحام، دستور مي داد که مردان از وسط خیابان و زنان از کنار عبور کنند: «براي زنان در وسط راه نصیب و بهره اي نیست، ولکن از وسط راه بروند» (کلیني، 1429ق، ج 11، ص 191و183).
این توصیه ها همگي به لحاظ حفظ سلامت فرد و جامعه در بعد اخلاق و معنویات و... است.
و. رعایت حدود در سخن گفتن با نامحرم: در این رابطه، توصیه هایي وارد شده است که به برخي از آنها اشاره مي شود:
ـ پرهیز از نازک کردن صدا: «یا نِساءَ النَّبِي لَسْتُنَّ کَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ إِنِ اتَّقَیتُنَّ فَلاتَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَ قُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفا»(احزاب: 32)؛ اي همسران پیامبر! شما همچون یکي از زنان معمولي نیستید اگر تقوا پیشه کنید؛ بنابراین، به گونه اي هوس انگیز سخن نگویید که بیماردلان در شما طمع کنند و سخن شایسته بگویید.
ـ پرهیز از شوخي با نامحرم: «کسي که با زن نامحرمي شوخي کند، در مقابل هر کلمه اي که در دنیا به او گفته است، هزار سال حبس مي شود» (حرّعاملي، 1409ق، ج 20، ص 198).
ـ پرهیز از بیان اوصاف زني نزد شوهر و یا مرد دیگري که سبب فریفتگي آن مرد نسبت به آن زن شود. در روایت آمده: «هرکس اوصاف زني را نزد مردي بیان کند و آن مرد فریفته آن زن گردد و مرتکب گناهي شود، شخص وصف کننده درحالي که مشمول غضب خداوند است از دنیا خواهد رفت» (همان، ص 184).
ز. پرهیز از خلوت با نامحرم: پیامبر اکرم صلي الله علیه و آله از قول ابلیس مي فرماید: ابلیس به موسي گفت: «هیچ وقت با زن نامحرمي خلوت مکن، و زن نامحرمي نیز با تو خلوت نکند؛ زیرا هیچ مردي با زن نامحرمي خلوت نمي کند، مگر آنکه خود من شخصا دوست و مصاحب آنها خواهم بود» (همان، ج 19، ص 152).
از آن رو که چنین عرصه هایي همیشه میدان تاخت و تاز شیطان است و به شدت تلاش مي کند تا زمینه انحراف را در طرفین به وجود آورد، در شریعت اسلامي خلوت گزیني زن و مرد نامحرم در صورت خوف به گناه افتادن حرام اعلام گردیده (ر.ک: بني هاشمي خمیني، 1383، ج 2، ص 493).
ح. پرهیز از تماس بدني با نامحرم: در تماس بدني با جنس مخالف، بیشترین تحریک پذیري وجود دارد. ازاین رو، مي بینیم در اشکال دیگر ارتباط یعني نگاه، گفت گو، و ارتباط با جنس مخالف درصورتي که به قصد تلذذ و ریبه نباشد اجازه داده شده است، اما تماس بدني، از جمله مصافحه و دست دادن با نامحرم، به هیچ وجه مجاز نیست. در روایت آمده: «کسي که با زن نامحرمي دست بدهد، در روز قیامت در حالي مي آید که دست هایش به گردنش بسته شده است. آن گاه دستور مي رسد او را به جهنم ببرید» (حرّعاملي، 1409ق، ج 20، ص 198).
تماس بدني در فقه: هرکس که نگاه به او حرام است، لمس وي نیز حرام است؛ بنابراین، جایز نیست زن و مرد نامحرم همدیگر را لمس نمایند، بلکه اگر به جواز نگاه به وجه و کفین قایل شدیم به جواز لمس آن قایل نخواهیم بود. بنابراین، بر مرد جایز نیست که با زن نامحرم دست دهد، البته اگر از روي پارچه و لباس باشد، جایز است؛ ولي احتیاط این است که دست او را نفشرد (خمیني، بي تا، ج 2، ص 231؛ مکارم شیرازي، 1379، ج 2، ص 352و353؛ بهجت، 1375، ص 375).
پرهیز از رابطه جنسي نامشروع: زنا به عنوان یکي از گناهان کبیره، سبب از بین رفتن روح ایمان در آدمي مي شود. به فرموده رسول خدا صلي الله علیه و آله: «چون مرد زنا کند، روح ایمان از او جدا شود» (کلیني، 1407ق، ج 3، ص 387). زنا در آیات و روایات نیز به شدت مورد مذمّت واقع شده و بر آن عذاب هاي دردناک جهنم وعده داده شده است. همچنین در روایت آمده است: «زنا روي انسان را سیاه مي کند و فقر را به ارث مي آورد؛ عمر او را کوتاه، روزي او را قطع و آبروي او را مي برد و سخط الهي را نزدیک و صاحبش را خوار و ذلیل مي نماید» (صدوق، 1413ق، ج 4، ص 266؛ منسوب به علي بن موسي، امام هشتم، 1406ق، ص 275).
نتیجه گیري
الگوي اسلامي تقویت حیا از دو بخش اساسي «مراقبت هاي لازم جنسي در خانواده» و «مراقبت هاي لازم در جامعه» تشکیل مي شود. این دو بعد، گستره وسیعي از اصول و برنامه ها را در سیر تحول انساني و تقویت حیاي فطري در او از قبل از تولد تا پایان عمر (مراقبت، کنترل، تربیت جنسي کودک و نوجوان، آموزش جنسي به هنگام ازدواج، رعایت آداب زناشویي بعد از ازدواج، رعایت حریم هاي اخلاقي و عدم ورود به خط قرمزهاي جنسي در جامعه و...) دربر مي گیرد. بر این اساس، براي تقویت حیا در فرد، باید خانواده و جامعه در کنار هم این نقش را به خوبي ایفا نمایند.
والدین در خانواده موظفند علاوه بر مراقبت هاي لازم جنسي نسبت به یکدیگر، به تربیت جنسي فرزندان همت گمارند. این تربیت جنسي، از پیش از تولد فرزند آغاز مي شود و دستوراتي همچون انتخاب همسر شایسته، پرهیز از افکار نادرست به هنگام انعقاد نطفه، توجه به خدا و ذکر و دعا در آن هنگام مدنظر قرار مي گیرد؛ و تا بعد از تولد و رسیدن فرزند به سن ازدواج و پس از آن نیز مورد توجه قرار مي گیرد. بخشي از توصیه هاي اسلام در این باره مي تواند در قالب مراقبت هاي ویژه والدین، همچون رعایت آداب و اخلاق جنسي و پیش گیري از رفتارهاي تحریک کننده در حضور فرزندان، جداسازي بستر خواب آنها و... عملي شود و دسته اي دیگر از آن به شکل آموزش هاي مستقیم به فرزندان، نظیر آموزش مرز محرم و نامحرم، آموزش آنها جهت کسب اجازه از والدین براي ورود به اتاق آنان، و...، بروز مي یابد.
در بخش دوم، یعني جامعه، از آنجاکه دین اسلام به عنوان کامل ترین دین به ابعاد اجتماعي رفتار جنسي نیز توجه ویژه دارد و بر عفاف و حفظ مرزها در روابط زن و مرد نامحرم تأکید نموده، درصورتي که فضاي عمومي جامعه به گونه اي رشد یافته باشد که حریم میان آنها به خوبي رعایت شده و زن و مرد در نوع پوشش خود از لباس هاي تنگ، نازک، بدن نما و مهیج بپرهیزند و در گفتار خود نیز از شوخي با نامحرم و گفتار جذاب و محرک دوري گزیده و رفتار توأم با تبرج، تبذل، اختلاط و خلوت گزیني با یکدیگر را کنار بگذارند و بر اساس ضابطه هاي دیني با هم تعامل داشته باشند، آن وقت است که حیاي دروني افراد تقویت شده و زمینه بروز بسیاري از آسیب هاي اجتماعي و مفاسد جنسي از بین خواهد رفت.
در پایان، پیشنهادهایي براي تقویت حیا در جامعه اسلامي ارائه مي شود:
ـ دولت با استفاده از ظرفیت عظیم حوزه هاي علمیه و سایر مراکز آموزشي نظیر دانشگاه ها، نهادهاي متولي فرهنگ دیني، به تدوین سند راهبردي سبک زندگي در حوزه هاي مختلف علمي و عملیاتي اقدام نماید؛
ـ صداوسیما با ساخت برنامه هاي جذاب و پرمحتوا، مقایسه اي میان سبک زندگي اسلامي و غربي در زمینه هاي مختلف به عمل آورد؛
ـ رسانه ها با فرهنگ سازي مناسب در راستاي تقویت حیا در خانواده ها و جامعه اسلامي درصدد بازسازي ارزش هاي دیني در این رابطه برآیند؛
ـ در راستاي ترویج فرهنگ حیا و عفاف در جامعه، فیلم هاي مناسبي ساخته شود و از ساخت و پخش برنامه ها و فیلم هایي که در راستاي تضعیف فرهنگ حیا و عفاف گام برمي دارد، از سوي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي برخورد جدي صورت گیرد.
ـ حوزه هاي علمیه در تدوین سبک زندگي اسلامي از طریق استخراج این سبک از آموزه هاي دین اسلام و متناسب با آن، نسبت به تهیه کتاب ها، کتابچه ها، مقالات، بروشورها و... در فراخور فهم و حوصله اقشار مختلف جامعه و در گروه هاي سني مختلف اقدام نمایند؛
ـ مراکز و نهادهاي مختلف آموزشي در راستاي تقویت فرهنگ حیا در بین دانش آموزان و دانشجویان از طریق فرهنگ سازي صحیح در میان آنها تلاش نمایند.
منابع
ابن شعبه حراني، حسن بن علي (1382)، تحف العقول، ترجمه احمد جنتي، تهران، امیرکبیر.
ابن منظور، محمدبن مکرم (1414)، لسان العرب، تصحیح جمال الدین میردامادي، چ سوم، بیروت، دارالفکر.
احسائي، ابن ابي جمهور (1405ق)، عوالي اللئالي، تصحیح مجتبي عراقي، قم، سیدالشهداء.
بروجردي، حسین (1422ق) منابع فقه شیعه (ترجمه جامع احادیث الشیعه)، تهران، فرهنگ سبز.
بني هاشمي خمیني، سیدمحمدحسن (1383)، توضیح المسائل مراجع، چ دهم، قم، جامعه مدرسین.
بهجت، محمدتقي (1375)، توضیح المسائل، قم، دفتر حضرت آیه اللّه بهجت.
تمیمي آمدي، عبدالواحدبن محمد (1366)، تصنیف غررالحکم و دررالکلم، تصحیح مصطفي درایتي، چ دوم، قم، دفتر تبلیغات اسلامي.
حرعاملي، محمدبن حسن (1409ق)، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت.
خمیني، سیدروح اللّه (بي تا)، تحریرالوسیله، تهران، دفتر تنطیم و نشر آثار امام خمیني قدس سره.
راغب اصفهاني، حسین بن محمد (1412ق)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم.
رجبي، عباس «حیا و خودآرایي؛ نقش آنها در سلامت رواني زن» (1383)، معرفت، ش 87، ص 48ـ56.
سجستاني، ابي داود سلیمان بن اشعث (1425ق)، سنن ابي داود، تحقیق سعیدمحمد اللحام، بیروت، الریان.
صدوق، محمدبن علي (1376)، امالي، چ ششم، تهران، کتابچي.
ـــــ (1381)، پاداش نیکي ها و کیفر گناهان (ترجمه ثواب الاعمال)، ترجمه محمدعلي مجاهدي، قم، سرور.
ـــــ (1385)، علل الشرایع، قم، داوري.
ـــــ (1406ق)، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، چ دوم، قم، دارالشریف الرضي.
ـــــ (1413ق)، من لا یحضره الفقیه، تصحیح علي اکبر غفاري، چ دوم، قم، جامعه مدرسین.
طبرسي، فضل بن حسن (1412ق)، مکارم الاخلاق، چ دوم، قم، شریف رضي.
طریحي، فخرالدین (1375)، مجمع البحرین، تصحیح احمد حسیني اشکوري، چ سوم، تهران، مرتضوي.
طیبي، ناهید (1386)، عطر عفاف، قم، جامعه الزهرا علیهاالسلام.
ـــــ (1391)، «عفاف و حجاب مردان، بایدها و نبایدها و نقش آن در سالم سازي جامعه اسلامي»، در: اندیشه هاي راهبردي، زن و خانواده (مجموعه مقالات)، تهران، پیام عدالت.
عسکري، حسن بن عبداللّه (1400ق)، الفروق في اللغه، بیروت، دارالافاق الجدیده.
غلامي، یوسف (1381)، جلوه نمایي زنان و نگاه مردان، قم، لاهیجي.
فراهیدي، خلیل بن احمد(1409ق)، کتاب العین، چ دوم، قم،هجرت.
کاتوزیان، ناصر (1382)، دوره مقدماتي حقوق مدني خانواده، تهران، میزان.
کلیني، محمدبن یعقوب (1429ق)، کافي، قم، دارالحدیث.
ـــــ (1407ق)، کافي، چ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
لمبروزو، جینا (1369)، روح زن، ترجمه پري حسام شه رئیس، تهران، دانش.
متقي هندي، علاءالدین (بي تا)، کنزالعمال، تحقیق شیخ بکري حیاني و شیخ صفوة الصفا، بیروت، مؤسسه الرسالة.
مجلسي، محمدباقر (1403ق)، بحارالانوار، تصحیح جمعي از محققان، چ دوم، بیروت، دارالاحیاء التراث العربي.
مفضل بن عمر (1379)، توحید مفضل، ترجمه محمدباقر مجلسي، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي.
مکارم شیرازي، ناصر (1379)، استفتاءات، قم، مدرسه امام علي بن ابیطالب علیه السلام.
مکارم شیرازي، ناصر و همکاران (1374)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
منسوب به علي بن موسي، امام هشتم علیه السلام (1406ق)، الفقه المنسوب إلي الإمام الرضا علیه السلام، تصحیح مؤسسة آل البیت علیهم السلاممشهد، مؤسسة آل البیت علیهم السلام
منبع: فصلنامه معرفت– شماره 186

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
لطفا کد تصویری زیر را وارد نمایید (استفاده از این کد برای جلوگیری از ورود اسپم ها می باشد)
14 + 0 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .