ترک گناه و محرمات(2)

قبح فعلي و قبح فاعلي

شدّت و ضعف گناه در هر دو قسم (صغيره و كبيره) منوط به دو چيز است: قبح فعلي و قبح فاعلي. قبح فعلي مربوط است به مفاسد و زشتي هاي موجود در خود عمل قطع نظر از خصوصيات روحي و شرايط شخص بزهكار. قبح فاعلي مربوط است به شرايط ذهني و روحي بزهكار قطع نظر از خصوصيات خود عمل. شرايط ذهني بزهكار عبارت است از داشتن روح تمرّد و طغيان و قانون شكني و عدم اهتمام به حقوق خدا و خلق. البته تمام گناهان از اين حيث (قبح فاعلي) بزرگ و عظيم اند، زيرا سرپيچي از دستورهاي خداوند بزرگ و مهربان با علم و اختيار، بسيار زشت و ناپسند است. قطب راوندي نقل مي كند:

خداوند به عزير وحي كرد: اي عزير! گاهي كه در معصيت افتادي به كوچكي آن نگاه مكن بلكه نگاه كن به كسي كه نافرماني اش كرده اي يعني خداوند متعال... . 1

ولي با تمام اينها، اين حالت (قبح فاعلي) نيز در تمام بزهكاران يكسان نيست، زيرا ممكن است شخصي در اثر طغيان غريزه شهوت مرتكب گناهي بشود كه ديگري همان گناه را با انگيزه فساد و افساد و الحاد انجام دهد، و شك نيست كه گناه دومي بزرگتر از اولي است زيرا انگيزه گناه در فرد دوم افساد و تباهي مردم است. اين گونه گناه بحدّي بزرگ و قبيح است كه در صورت اصرار و تكرار، عامل آن به عنوان «مفسد في الارض» شناخته شده و احياناً به كيفر اعدام بايد محكوم شود، برعكس فرد اول كه تا اين حد سزاوار تقبيح و تنبيه نيست.

بنابراين، هم در قبح فعلي و هم در قبح فاعلي شدت و ضعف وجود دارد و همين شدت و ضعف موجب مي شود كه يك گناه گاهي از هر دو جهت كبيره و گاهي از هر دو جهت صغيره محسوب شود، چنانكه ممكن است از لحاظ قبح فعلي كبيره و از لحاظ قبح فاعلي صغيره، و برعكس، از نظر فعلي صغيره و از لحاظ فاعلي كبيره به حساب آيد.

با توجه به اين مقدمات، در مقام جمع بندي به دو نتيجه مهم مي رسيم:

نخست آنكه گناهان قُرُقگاه الهي (منطقه ممنوعه) است. كساني كه مي خواهند از ورود به اين منطقه احتراز كنند بايد از نزديك شدن به آن نيز اجتناب ورزند، چنانكه خداوند متعال مي فرمايد:

«... تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَقْرَبُوها»2

... اينها حدود و مرزهاي خداوند است، پس به آن نزديك نشويد.

و در جاي ديگر مي گويد:

«تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها»3

اينها حدود الهي است، از آنها تجاوز نكنيد.

البته تعبير «فلا تقربوها» در تفهيم منظور رساتر است زيرا در اين تعبير از نزديك شدن به مرز (گناه) منع شده و در تعبير ديگر تجاوز از مرز مورد نهي قرار گرفته است. و در آيه ديگر مي فرمايد:

«وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنا إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَ ساءَ سَبِيلاً»4

به زنا نزديك نشويد) يعني در اطراف زنا از قبيل نگاه و ملامسه و عوامل شهوت انگيز وارد نشويد(كه آن): (زنا) عملي زشت و راهي نادرست است.

خداوند متعال در تمام اين آيات هشدار مي دهد كه به مرز گناه نزديك نشويد كه هر كس در اطراف قرقگاه (منطقه ممنوعه) عبور كند چه بسا قهراً وارد آن شده و به هلاكت برسد.

و به همين مضمون احاديثي از رسولخدا ـ صلّي الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ رسيده است كه به برخي از آنها اشاره مي شود:

رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: كارها بر سه گونه است: حلال آشكار و حرام آشكار و شبهاتي ميان ايندو كه كاملاً حكمش معلوم نيست. پس، هر كس موارد شبهه را ترك كند مسلّماً از محرّمات نجات يابد و هر كس شبهات را بگيرد قهراً به حرام مي افتند و از آنجا كه نمي داند به هلاكت مي رسد.5

از اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ نقل شده است كه فرمود:

امور عالم بر سه گونه است: حلال آشكار و حرام آشكار و شبهاتي ميان ايندو. هر كس از موارد شبه ناك پرهيز كند مسلّماً نسبت به موارد قطعي پرهيزكارتر است، چون گناهان قرقگاه خداوند است و هر كس گلّه خود را در اطراف قرقگاه بچراند ممكن است وارد آن شود. 6

ناگفته نماند كه مقصود ما از ذكر اين بحث و استشهاد به آيات و اخبار، تأييد نظريه اخباريين مبني بر لزوم احتياط در موارد شبهه حكميه نيست بلكه مقصود آن است كه اگر كسي بخواهد مصون از گناه باشد و در مصاديق قطعي مرتكب گناه نشود لازم است در شبهات مصداقيه احتياط كند و در اطراف شبهه وارد نشود تا مبادا وساوس شيطاني و نفساني او را وارد گناه كند. و اين نوعي رياضت و تمرين است كه سالكان راه بايد به آن توجه خاص مبذول دارند و اگر كسي در اين وادي قدم نگذارد بعيد است كه در ترك معاصي كاملاً موفقيت داشته باشد.

دوم عدم اصرار بر گناه است؛ يعني گناه هر چند كوچك باشد مؤمن سالك بايد از آن دوري كند و اگر در اثر طغيان غرايز يا در اثر كوچك شمردن گناه مرتكب گناهي شود بايد بي درنگ خدا را ياد كند و با اشك ندامت و آب توبه خود را شستشو دهد، چنانكه خداوند متعال مي فرمايد:

«وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَ هُمْ يَعْلَمُونَ»7

صاحبان تقوا آنهايي هستند كه اگر كار بسيار زشتي انجام دهند گناه كبيره يا به خود ستم روا دارند گناه صغيره بي‌درنگ خدا را ياد كنند و از او آمرزش بخواهند ـ و آيا كسي جز او آمرزنده هست؟ ـ و اينان با علم و آگاهي بر گناه اصرار نمي ورزند.

بنابراين، انسان نبايد هيچگاه گناه را كوچك بشمرد و در مقام تدارك و جبران بر نيايد. اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ مي‌فرمايد:

«لا تستصْغروا قليل الآثام فانَّ الصَّغير يحْصي و يرجعُ إلي الْكبير.»8

گناه كم را كوچك نشماريد زيرا گناهان كوچك به حساب شما نوشته مي شود، كه در اثر تكرار و اصرار، به گناه بزرگ برمي گردد.

حضرت علي ـ عليه السّلام ـ در جاي ديگر مي فرمايد:

خداي تبارك و تعالي چهار چيز را در چهار چيز پنهان كرده است. يكي از آنها خشم اوست كه در ميان نافرماني از دستورهايش پنهان كرده است. پس هيچ گناهي را كوچك مپندار كه ممكن است خشم خدا در آن نهفته باشد و تو نداني.9

سرانجام شوم اصرار بر گناه

اصرار بر گناه ممكن است انسان را به مرز كفر و الحاد بكشاند، چنانكه خداي تعالي مي فرمايد:

«ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّوآي أَنْ كَذَّبُوا بِآيات اللَّهِ وَ كانُوا بِها يَسْتَهْزِؤُنْ.»10

سرانجام آنها كه به بدي اصرار مي ورزند به تكذيب آيات خدا و مسخره كردن آن مي رسد.

ـ چرا اصرار بر گناه چنين سرانجامي را در پي دارد؟

زيرا اصرار بر گناه قلب آدمي را فاسد مي كند. گناه مانند سمّي مهلك است كه اگر ساعتي تأخير در علاج آن كند تمام روحِِ انسان را متلاشي و او را نابود مي كند. امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي فرمايد:

پدرم امام باقرـ عليه السّلام ـ مي‌فرمود: هيچ چيز براي قلب زيانبارتر از گناه نيست؛ چه آنكه قلب با گناه مي‎آميزد و با آن گلاويز مي شود تا بالاخره گناه بر قلب چيره شده و آن را وارونه مي سازد.11

يعني قلب به حساب طبع اولي، ملكوتي و رو به خدا است ولي در اثر گناه چهره اش وارونه گشته، ناسوتي و شيطاني مي شود.

امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي فرمايد:

«إنَّ الرَّجُل يُذُنِبُ الذَّنبَ فيُحْرم صلوة الَّليل و إنَّ الْعمل السَّيِيّءَ اسْرعُ في صاحبهِ من السّكّينِ في اللَّحْم.»12

انسان، گناه مي‌كند و در نتيجه از نماز شب محروم مي‌شود. همانا تأثير گناه در شخص از كارد برنده در گوشت سريع‌تر است.

مرحوم نراقي مي فرمايد: مبادا كسي فكر كند كه وزر و وبال گناه گريبان او را نمي گيرد؛ چنين چيزي نشدني است، زيرا پيامبران از آثار ترك اولي مصون نماندند چه برسد به ديگران. البته چون خداوند پيامبران و اولياي خود را دوست مي دارد آنها را در همين دنيا زود گوشمالي مي دهد تا در آخرت آسوده باشند اما كفّار و فجّار از اين نعمت محرومند و آنقدر به آنها مهلت داده مي شود كه بر گناه بيفزايند تا مستوجب عذاب بيشتر شوند.13

از امام صادق ـ عليه السّلام ـ آمده است:

هرگاه خداوند عزّوجلّ براي بنده اي خوبي بخواهد كيفر او را در دنيا جلو مي اندازد، و چنانچه بدي او را بخواهد به او مهلت مي دهد تا در روز قيامت به طور كامل كيفر شود.14

اين كلام، مضمون آيه شريفه 178 سوره آل عمران است كه مي فرمايد:

«وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ»

آنها كه كافر شدند (و راه طغيان پيش گرفتند) تصور نكنند اگر به آنان مهلت مي دهيم به سود آنها است. ما به آنها مهلت مي دهيم كه بر گناهان خود بيفزايند و عذاب خواركننده اي براي آنها است.

محمد رضا مهدوي كني - نقطه هاي آغاز در اخلاق عملي، ص103

--------------------------------------------------------------------------------

1. جامع احاديث الشيعه، ج 13 / صفحه 334. از اينجا مي توان حدس زد كه چرا اصرار بر گناهان صغيره كبيره شمرده مي شود، زيرا اصرار بر گناه دليل بر روح تمرّد و طغيان است و آن موجب افزايش قبح فاعلي و در نتيجه باعث عظمت گناه مي شود هر چند خود عمل خيلي زشت نباشد. در حديث آمده است: «اعظم الذُّنوب ذنبا ما أصَرَّ عليه صاحبهُ»: بزرگترين گناه آن است كه صاحبش بر آن اصرار ورزد.

2. سوره بقره، 187.

3. سوره بقره، 229.

4. سوره اسراء، 32.

5. اصول كافي، ج 1، صفحه 68، كتاب فضل العلم، باب اختلاف الحديث؛ وسائل الشيعه، ج 18، صفحه 114، حديث 9.

6. نهج السعادة في مستدرك نهج البلاغه، ج 1، صفحه 225.

7. سوره آل عمران، 135.

8. بحارالانوار، چاپ بيروت، ج 70، صفحه 351، حديث 47.

9. خصال صدوق، ج 1، صفحه 198، حديث 26.

10. سوره روم، 10.

11. اصول كافي، ج 2، صفحه 268، باب الذنوب، حديث 1.

12. همان، صفحه 272، حديث 16؛ جامع السعادات، ج 3، صفحه 48.

13. جامع السعادات، ج 3، صفحه 48.

14. اصول كافي، ج 2، صفحه 445.
به نقل از پایگاه اخلاق

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
لطفا کد تصویری زیر را وارد نمایید (استفاده از این کد برای جلوگیری از ورود اسپم ها می باشد)
1 + 6 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .