حجاب علم

چه طور ميتوان علومي مثل اصول و فقه و يا حتي زبان خارجي را به طوري خواند كه حجاب نشود و چه طور ميتوان انگيزه درست در يادگيري آنها داشت؟

پرسشگر عزيز؛ سوال شما در دو بخش بررسي ميشود:
الف) چگونه کسب علم کنيم به گونه اي که حجاب نشود؟
ب) چگونه انگيزه صحيحي در يادگيري داشته باشيم؟

پاسخ اجمالي: از مهمترين نکاتي که در کسب فضايل از جمله يادگيري علم بايد به آن توجه داشت اين است که از همان ابتدا هيچ چيز را ازخود نبينيم و اگر به پيشرفتي دست پيدا کرديم همواره با خود زمزمه کنيم ( هذا من فضل ربي...الحمد لله رب العالمين و..).تقويت اين بينش به ما کمک مي کند تا علم برايمان حجاب نشود.
زماني انسان مي تواند انگيزه صحيحي از علم آموزي داشته باشد که هدفش رضاي حق تعالي باشد ودر اين راستا بايد در تقويت اخلاص کوشا بود. بايد با خود خلوت کرده و بينديشيم که تنها با انگيزه الهي و براي رضاي الهي کار کردن است که باقي است و ساير اهداف ازجمله شهرت، کسب پول و مقام موقتي است و هنگامي که اين مسافر چند روزه، از اين اقامتگاه کوچ کرد در آن سراي ابدي هيچ ندارد و با تضرع به ذات مقدس حق تعالي بايد التماس کنيم که اعمالمان را خالص گرداند.

پاسخ تفصيلي:

الف) چگونه کسب علم کنيم به گونه اي که حجاب نشود؟
در متون اصلى دين، ما با طرح حقايقى چون: برتر بودن عالم از عابد، محبت خداوند به جويندگان علم، احترام به دانشمندان مساوى با احترام به پروردگار و... به جايگاه والاى دانشمندان اشاره شده است. بايد دانست آن چه ذاتي علم است آگاهي و كشف حقيقت است. اما آن چه در پي علم, براي عالم حاصل مي شود يا (خشوع و خشيت است) و يا (غرور و استكبار) چنان چه از يك سو در قرآن آمده است: «انما يخشي الله من عباده العلماء; از بندگان خدا تنها دانايانند كه از او مي ترسند», (فاطر, آيه 28) و ازطرف ديگر گفته شده است (العلم هو الحجاب الاكبر) راز اين دوگانگي در آن نهفته است كه برخي در پرتو علم« به حكمت استوار و عالم مطلق هستي توجه پيدا مي كنند و در برابر او سر تعظيم فرو مي آورند» و برخي در سايه علم« به مراتب علمي خود توجه مي كنند و احساس بي نيازي نسبت به ديگران و حتي نسبت به خدا به آنها دست مي دهد» كه از آن به غرور علمي و حجاب اكبر ياد مي شود و در اين باره به طور تقريبي فرقي ميان علم فيزيك و علم توحيد نيست. چنان كه امام خميني فرموده اند: گاهي علم توحيد نيز براي انسان حجاب مي شود.
دانشى كه در متون روايى از آن تمجيد و تقدير شده است دانشى است كه در جهت رضاي الهي بوده ودر خدمت جامعه قرار گيرد و فرق نمى‏كند در چه عرصه و ساحتى باشد، دينى باشد يا غيردينى، انسانى باشد يا طبيعى و... امام صادق(عليه السلام) مى‏فرمايد: «هر كس كه علم بياموزد و به آن عمل كند و براى خدا آن را به ديگران تعليم دهد، در ملكوت آسمان‏ها او را عظيم مى‏خوانند و مى‏گويند براى خدا آموخت براى خدا عمل كرد و براى خدا به ديگران تعليم داد»، (الحياة، ج 2، ص 336، ح 3). 9- اما اگر علم و دانش براى خدا نبود و رضاى حضرت حق در آن مقصود و منظور اصلى نباشد علمى است كه حجاب اكبر خواهد بود و چنين علمى آدمى را به كمال نمى‏رساند ولو آن كه علم دينى باشد.
پرسشگر گرامي؛ توجه به نکات ذيل سبب مي شود تا کسب علم برايمان حجاب و مانعي نشود.

1. خود را هرگز مالک علم خويش ندانيم؛ علم زماني براي انسان حجاب مي شود که آن را از خود ببيند اگر يادگيري آن را لطف خدا بداند و با خويش بگويد: اگر خداي رحمان بستر مناسبي برايم فراهم نمي کرد هرگز نمي توانستم مؤفق باشم. مثلا اگر کند ذهن بودم و يا در خانواده اي بودم که امکان تحصيل علم نبودو...بنابراين حق تعالي ا سبابي فراهم کرد تا بتوانم در راه کسب علم قدم بردارم. اگر همواره اين عبارات را همراه با باور قلبي در ذهن تکرار کنيم، به طورقطع و يقين علم نه تنها حجاب نمي شود بلکه هرچه سريعتر انسان را به سمت کمال سوق خواهد داد. حضرت امير (عليه السلام) مي فرمايند: « انا لا نملک مع الله شيئا ولا نملک الا ما ملکنا...؛ ما برابر خدا مالک چيزي نيستيم و مالک چيزي نمي شويم جز آنچه او با ما بخشيده.» (نهج البلاغه، حکت 404) در حديث عنوان بصري مي خوانيم (عبد براي خودش در آنچه خدا به وي سپرده ملکيتي نبيند ...بنده براي خودش تدبير و انديشه اي ندارد.) در حالات برخي از علماي بزرگ دين آمده که برايشان پيش آمده حتي سوره توحيد را فراموش کرده بودند و تا مدتي يادشان نمي آمد. لذا انسان بايد به اين باور برسد که از خود چيزي ندارد.

2. چه خوب است انسان اين علم را موهبتي الهي بداند که در برابر آن تکليف دارد. حضرت علي (عليه السلام) مي فرمايند: «فمتي ملکنا ما هو املک به منا کلفنا ...چون خدا چيزي به ما بخشيد، وظايفي نيز به عهده ما گذاشته» (همان). مشکل ما اين است که وقتي کسب علم کرديم حقي براي خود قائل هستيم، خيلي فرق است بين حق و تکليف.حق يعني استفاده و بهره و تکليف يعني وظيفه. عالم حق خود ميداند که ديگران در برابرش تعظيم کنند، اينجاست که علم برايش چيزي جزحجاب نبوده، درصورتي که وي بايد به اين باور برسد که تعليم و تعلم از وظايف او است.

3. مطالعه سيره اهلبيت عصمت و طهارت (عليهم السلام)؛ در زيارت جامعه کبيره مي خوانيم«السلام عليکم...خزان العلم» آنها با وجود اينکه مخزن وگنجينه هاي علم الهي بودند و عالم به تمامي علوم بودند چگونه زندگي نمودند که نه تنها علمشان حجابي نشد بلکه آنها را به اعلي درجه قرب رساند. با وجود اينکه در اوج علم وتقوا بودند، کسي در باب تواضع به گرد پاي آنان نمي رسد. در حالات مولا اميرالمؤمنين (عليه السلام) آمده: « در روزهاي گرم مي آمد بيرون دارالاماره و در سايه مي نشست، مبادا مراجعه کننده اي بيايد و به او دسترسي پيدا نکند.» (مرتضي مطهري، بسيت گفتار، ص28)

4. تقويت تواضع در وجود خود؛ معمولا انسان هر چه بر علمش افزوده مي شود بايد بر تواضعش اضافه شود همانند درختي که هرچه پربارتر باشد شاخه هايش به زمين نزديکتر مي شود. حضرت رسول اكرم به روايت اميرمؤمنان مى‏فرمايد: «هر كه علم را براى رضاى خدا طلب كند به هيچ بابى از آن دست نمى‏يابد مگر آن كه به سبب آن در نفس خود داراى فروتنيى افزون‏تر مى‏شود و در ميان مردم بيشتر به تواضع مى‏پردازد و ترس او از خدا افزايش پيدا مى‏كند و كوشش او در كار دين بيشتر مى‏شود. اين كس همان است كه از علم سودمى‏برد و بايد آن را بياموزد ».( الحياه، ج2، ص330، حديث اول)
بايد با خود بينديشيديم چه بسيار چيزهايي که نمي دانيم و دانسته هاي ما در برابر ندانسته ها قطره اي هم محسوب نمي شود. اگر تمام عمر را هم تلاش و مجاهده جد ي داشته باشيم به چند علم محدود بيشتر دست پيدا نمي کنيم و باز علوم بسياري هست که ما از آنها هيچ نمي دانيم. بنابراين براي اينکه علممان حجاب نشود همواره بايد ندانسته ها نصب العين ماباشد.

5. توجه به عيوب خويش؛ اگر انسان در عيبهاي خود دقيق شود کمتر به غرور علمي که مانعي بزرگ است مبتلا مي شود.

6.توسل قلبي به خداي رحمان و حضرات معصومين (عليهم السلام) قبل از مطالعه؛ حقيقتا اگر انسان در کسب علم ودانش از خدا غافل شود آن علم براي وي چيزي جز حجاب نبوده و خسارتي جدي به همراه خواهد داشت. (الهي لا تکلني طرفة عين ابدا؛ پروردگارا ما را به اندازه چشم بر هم زدني به خودمان وا مگذار.)

7. هر آنچه از علوم ديني فرا مي گيريم به آن عمل کنيم. امام علي (عليه السلام) مي فرمايند: «اوضع العلم ما وقف علي اللسان و ارفعه ما ظهر في الجوارح والارکان؛ بي ارزش ترين دانش، دانشي است که بر سر زبان است و برترين علم، علمي است که در اعضا و جوارح آشکار است» (نهج البلاغه، حکمت92) و در حکمت 366 مي خوانيم « العلم مقرون بالعمل فمن علم عمل و العلم يهتف بالعمل فان اجابه و الا ارتحل عنه؛ علم و عمل پيوندي نزديک دارند،کسي که دانست بايد به آن عمل کند چرا که علم، عمل را فرا مي خواند اگر پاسخش را داد، مي ماند و گرنه کوچ مي کند.»
اگر ما آنچه از معارف مي خوانيم و مي شنويم به آن عمل نکنيم به تدريج اين خوانده ها و شنيده ها برايمان عادت شده و زماني به خود مي آييم که ديگر عمر رو به اتمام و و قت هاي طلايي ازدست رفته و ديگر قواي جسمي نيز به تحليل رفته است و اين علمي که ما را بايد به قرب حق تعالي مي رساند برايمان حجاب ومانعي شد که ثمره ا ي جز حسرت و خسارت ندارد .«آه من قلة الزاد و طول الطريق و بعد السفر و عظيم المورد؛آه از توشه اندک ودرازي راه و دوري منزل و عظمت قيامت» (همان، حکمت )77

8. در فرهنگ دينى علم بايد براى فهميدن باشد نه براى جدال كردن، فخرفروشى و فريب دادن ديگران.
ويژگى‏هاى ذيل را مى‏توان نشان‏هايى از علم فاسد و حجاب اكبر دانست:
1. براى دوستى دنيا و شيفته شدن آن، (الحياة، ج 2، ص 343) رسول اكرم(صلي الله عليه و آله وسلم) مى‏فرمايد: «هر كس براى دنيا و مقام پيدا كردن در چشم مردمان و مورد توجه قدرت‏ها شدن به جستجوى علم برآيد به بابى از آن نمى‏رسد مگر آن كه عظمت و كبريايى او در نزد خودش افزون مى‏شود و زبان و دست درازى او بر مردمان افزايش پيدا مى‏كند و بى‏توجهى او به خدا و دورى او از دين بيشتر مى‏شود»، (همان)
. 2- ادعا و خودبزرگ‏بينى، (همان، ص 344)
. 3- كتمان علم، (همان)
. 4 - گرفتن مزد و كار درست نكردن. امام صادق(عليه السلام) فرمود: «عيسى بن مريم به ياران خود گفت: واى بر شما علماى بد، مزد مى‏گيريد و كار نمى‏كنيد، نزديك است كه صاحب كار از شما خواستار كارش شود و شما نزديك آنيد كه از دنيا بيرون رويد و وارد تاريكى گور شويد»، (الحياة، ج 2، ص 345، بخش «ه»)
. 5- رياست‏طلبى، پيامبر(صلي الله عليه و آله و سلم) فرمود: «اى اباذر هر كس علم را براى آن بخواهد كه مردمان رو به سوى او كنند، بويى از بهشت به مشام او نخواهد رسيد»، (همان، ص 347، حديث اول).

ب) چطور مي توان انگيزه صحيحي در يادگيري داشته باشيم؟
اگر بخواهيم در هر امري از جمله يادگيري علوم انگيزه صحيحي داشته باشيم بايد در تقويت اخلاص کوشا باشيم. عمده پاسخ شما درباره اين بخش سؤالتان، به اين موضوع برمي گردد. در تعريف اخلاص از شيخ بهايي نقل شده:« اخلاص پاکيزه نمودن عمل است از اينکه از براي غير خدا در آن نصيبي نباشد.» (حضرت امام خميني (رحمة الله عليه)، چهل حديث، ص328)
اولين مرحله، اخلاص در نيت است. در حقيقت كسب اخلاص در نيت و عمل، از دشوارترين گردنه هاي راه ايمان است. يكي از مراحل مهم اخلاص بيرون راندن تمام رذايل نفساني، حب دنيا، لذت ها و آرزوهاي دنيوي، از نهان خانه دل است. آن كس كه بتواند شيطان و نفس اماره را از خانه دل بيرون افكند، انگيزه اش در فراگيري علوم تنها رضاي حق تعالي خواهد بود. درآن هنگام خداى سبحان- كه صاحبخانه است- فضاى دل او را پر خواهد نمود. در حديث قدسى آمده است كه: قلب المؤمن عرش الرحمان ؛قلب مؤمن نشيمن گاه خداي سبحان است.
يکي از مهمترين عواملي که در انگيزه علم آموزي، خلل ايجاد مي کند، ريا است که ضد اخلاص مي باشد. مشكل اصلي ريا كار اين است كه ارزش خداوند و قرب الهي را نمي داند، از آن رو حاضر شده است جايگاه داشتن نزد خداوند و عشق الهي را با جايگاه داشتن پيش مردم ضعيف و عادي كه حقيقتا تا خدا نخواهد كاري از آنان ساخته نيست، عوض كند.

ريشه يابي ريا:
ريشه‏هاى اين رذيله اخلاقى عمدتا به بينش و معرفت و شناخت انحرافي و ناقص فرد از زندگي و هستي باز مى‏گردد. كسي كه فكر مي كند زندگي محدود به دنيا و منافع دنيوي است به ريا آلوده مي گردد، پس در مبارزه با اين مفسده و گناه بزرگ مى‏بايست ابتدا در ابعاد معرفتى كار شود. اين نگرش باعث مي شود كه حب دنيا در دلش ريشه بدواند، بنابراين ريشه اصلي ريا در دوستى جاه و مقام، شهرت‏طلبى و كسب آوازه نزد مردم است كه بايد با اين عوامل مبارزه كرد. رذيله ريا از خصال ناپسندي است که متأسفانه اهل علم بسيار گرفتار آن مي شوند.
درمان ريشه اي ريا اين است كه انسان جهت زندگي خود را به طور كلي به سمت خدايي شدن و قرب الهي قرار دهد. در اين صورت تمامي كارها و فعاليت ها و انگيزه هاي او الهي خواهد شد و از شر ريا و شيطان خلاص مي شود. ريا براي كسي تحقق دارد كه جهت زندگي او دنيا است و مي خواهد با نمايش دروغين خدا گرايي به اهداف دنيوي خود برسد.

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
لطفا کد تصویری زیر را وارد نمایید (استفاده از این کد برای جلوگیری از ورود اسپم ها می باشد)
1 + 0 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .