خواندن دعا در تنهايي يا با جمع

سلام خواندن دعاها دسته جمعي افضل است يا تنهايي؟

دعا اگر با هدفي الاهي و به دور از ريا و خودنمايي انجام شود، حتي اگر به صورت گروهي و در معرض ديد ديگران هم باشد، انسان را به کمالات معنوي مي رساند، امّا آن چه از آموزه هاي اسلامي برداشت مي شود، برتري پنهان نگه داشتن اعمال مستحبي است که بيشتر دعاها نيز از آن جمله به شمار مي آيند. البته در برخي دعاهايي که مانند دعاي باران با تمام جامعه در ارتباط است و نيز در مواردي که براي زنده نگه داشتن روح تعبد در محيط زندگي و آموزش مفاهيم والاي ديني نياز است، دعاهاي گروهي نيز در سيره پيشوايان ديني مشاهده مي شود.

در ضمن، شخصي که تصميم به دعا دارد، اگر شرايط فردي اش به گونه اي باشد که با شرکت در يک گروه، بتواند درک بهتري از معناي دعا داشته باشد، نبايد به متن خواني انفرادي و پنهاني دعا بسنده کند، بلکه شرکت در دعاهاي جمعي مي تواند کمکي به او در ارتباطات فردي با پروردگارش باشد.
پاسخ تفصيلي
در نگاهي کلي و به عنوان يک پاسخ مختصر مي توان گفت که چون دعا، رابطه اي ميان بنده و معبود خويش بوده و هرچه اين ارتباط به دور از چشم ديگران باشد، از خلوص و صفاي بيشتري برخوردار است، دعاي پنهاني ارزشمندتر از نوع آشکار آن است، اما بايد دانست که اين پاسخ را نمي توان به صورت کلي و در تمام موارد، مناسب دانست، بلکه برتري انفرادي و يا گروهي خواندن دعا، مي تواند با توجه شرايط و جوانب مختلف، تغيير يابد.
اکنون به بررسي بيشتر آن چه گفته شد مي پردازيم:

1. مفهوم دعا:
دعا به معناي ارتباط با خداوند و نزديک شدن به او است. انسان با اين ارتباط مي تواند خواسته هاي معنوي و مادي خود را از پروردگار بخواهد.
2. خلوص در دعا:
بديهي است که دعا و عبادتي مي تواند براي انسان مفيد باشد و مورد توجه پروردگار واقع شود که از خودنمايي و تکبر به دور بوده و به صورت خالص براي خدا انجام شود که اگر اين گونه باشد، براي او تفاوت چنداني ندارد که در حضور ديگران باشد و يا به تنهايي به راز و نياز با خدا بپردازد و اگر خلاف اين مطلب را در درون خود مشاهده کرد، بايد در خلوص نيت خويش ترديد کند.
پيامبر اکرم (ص) در اين زمينه مي فرمايد: "ر آن که به نماز خويش، صورت زيبايي دهد تا مردم او را ببينند، اما هنگام خلوت، نمازش را با سستي و زشتي انجام دهد، گويا به پروردگارش توهين کرده است".[1]
امير المؤمنين(ع) نيز در سخني مشابه بيان مي دارد: "انسان رياکار و خودنما سه علامت دارد. هنگامي که ميان جمع است، نشاط او افزون مي شود و هنگامي که تنها است، سستي او را فرا مي گيرد و دوست دارد که تمام کارهايش مورد پسند مردم باشد".[2]
اين گونه است که مي توان رفتار پيشوايان ديني را در جلوگيري از برخي شيوه هاي دعا درک نمود. پيامبر اکرم(ص) بعد از آن که گروهي را مشاهده کرد که با صداي بسيار بلندي مشغول دعا بودند، رو به آنان کرده و فرمود:
آهسته تر! شما با پروردگاري سخن مي گوييد که شنوا و بينا بوده و در کنارتان حضور دارد.[3]
3. دعاي فردي و اجتماعي:
در نگاهي ديگر به دعا، مي توان آن را به دو بخش تقسيم کرد که بخش اول آن، تنها در ارتباط با تکامل معنوي فرد بوده و بخش ديگر دعايي است که در راستاي اهداف مشترک اجتماعي انجام مي شود.
گرچه هر دو نوع دعا را مي توان به صورت فردي و گروهي به جا آورد، اما به نظر مي رسد که در بخش دوم، دعاي گروهي اولويت دارد، چنان چه در نماز و دعاي طلب باران اين گونه است.
روايت است که گروهي نزد پيامبر(ص) آمده و اظهار داشتند که قحطي، سرزمين ما را فرا گرفته است و از شما خواهشمنديم که دعايي در خصوص باران بفرماييد. ايشان دستور داد تا منبر را آماده کنند و مردم جمع شوند. سپس شروع به دعا کرده و خطاب به مردم فرمود که آمين بگويند...[4]
از ميان پيامبران گذشته، موسي و هارون(ع) از ابتداي نبوتشان، گفتگوهاي مشترکي با پروردگار داشتند، مانند اين سخن: "قالا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يفْرُطَ عَلَينا أَوْ أَنْ يطْغى‏"[5] يا در موردي ديگر که خداوند در پاسخ دعايشان در ارتباط با چگونگي اصلاح وضعيت اجتماعي مصر بيان مي دارد:" قَدْ أُجيبَتْ دَعْوَتُکُما".[6] دعاي مشترکتان پذيرفته شد.
4. دعاي انفرادي و گروهي:
در اين بخش به مستنداتي مي پردازيم که برخي از آنها نشانگر برتري پنهاني بودن دعاها است که جز با انجام انفرادي آن امکان پذير نيست و از برخي ديگر، شايد برتري دعاي گروهي برداشت شود.
1-4. دلائلي که ناظر به برتري دعاي انفرادي و پنهاني است:
1-1-4. پروردگار در قرآن به انسان ها توصيه مي کند: " ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْية ً"[7]پروردگارتان را با تضرع و زاري و پنهاني بخوانيد.
2-1-4. سفارش ديگري در همين راستا در اين کتاب مقدس وجود دارد: "وَ اذْکُرْ رَبَّکَ في‏ نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلين‏"[8] و صبحگاهان و شامگاهان در اندرون خود با زاري و ترس به ياد خدايت باش بدون آن که صدايت را بلند کني و از بي خبران مباش.
3-1-4. پيامبر اکرم(ص)فرمودند: "بهترين عبادت، پنهاني ترين آنها است."[9] و نيز: "ثواب نماز (مستحب) پنهاني هفتاد برابر همان نمازي است که آشکارا خوانده شود."[10]
4-1-4. روايتي از امام رضا(ع) بيانگر آن است که "پاداش دعاي پنهاني انسان، هفتاد برابر دعاي آشکار او است."[11]
5-1-4. علاوه بر آن، عبادت و دعاي فردي پيشوايان اسلامي، چيزي نيست که از نظرها دور باشد. به عنوان نمونه، اميرالمؤمنين(ع) دعاي معروف کميل را مانند خطبه هاي خويش در حضور جمع و در مسجد کوفه نخواند، بلکه کميل، حضرتشان را در گوشه اي مشاهده کرد که در حال سجده، مشغول خواندن اين دعا بود[12]و يا به روايتي ديگر، اين دعا را به صورت انفرادي به شاگردش کميل آموخت.[13]
6-1-4. امام صادق(ع)، خطاب به يکي از ياران خويش فرمودند: "اي عمار! صدقه پنهاني برتر از صدقه آشکار است و سوگند به خدا، عبادت پنهاني نيز برتر از عبادت آشکار است."[14]
7-1-4. امام باقر(ع) در سفارشي معنوي به يکي از شيعيان فرمودند که حفاظت از کردار نيک، مهم تر از خود آن است! و در پاسخ آن فرد که معناي چنين حفاظتي را جويا شدند، ادامه دادند: انسان، تنها به خاطر خدايي که شريک و همتايي ندارد، به ديگري نيکي کرده و يا کمکي مالي در اختيار او مي گذارد. پروردگار در پاسخ اين عمل ارزشمند او، پاداش کار نيک پنهاني را برايش در نظر مي گيرد، سپس او در جايي از اين کار نيک خود، سخن به ميان مي آورد که در پي آن، خدا از پاداش او کاسته و پاداش کار نيک آشکار را برايش مي نويسد. بار ديگر، اگر سخن از آن کار نيک تکرار شود، خدا همان مقدار پاداش را نيز محو کرده و او را در زمره خودنمايان مي نگارد![15]
با اندک دقتي در اين روايت، برتري عبادات پنهاني بر عبادات آشکار مشخص خواهد شد.
2-4. دلايل ديگري که مي توان برتري دعاي گروهي را از آن برداشت کرد:
اما از سوي ديگر، رواياتي مشاهده مي شوند که به دعاي گروهي توصيه مي کنند، از جمله:
1-2-4. از امام صادق(ع) روايت شده است: "يچ چهل نفري با هم جمع نشده و در ارتباط با موضوعي خاص، دست طلب به سوي خدا بر نمي دارند مگر آنکه پروردگار، دعايشان را به اجابت مي رساند."[16]
2-2-4. حضرتشان در جاي ديگري مي فرمايند: "رگاه پدرم (امام باقر (ع)) با مشکلي مواجه مي شد، زنان و کودکان را گرد آورده، به دعا مي پرداخت و آنان آمين مي گفتند.[17]
شايد توصيه به عبادات جمعي چون نماز جماعت و يا احيانا وجوب بخشي از آنها، چون پاره اي از اعمال حج و ...، برخي را به اين باور برساند که اجتماعي و گروهي بودن را مي توان به عنوان عنصري مطلوب در ديگر عبادات نيز در نظر گرفت که در پاسخ بايد گفت: پروردگار با آن که تأکيد فراواني بر ارتباط خصوصي بندگان با خويش دارد، اما از برخي جنبه هاي اجتماعي و آموزشي عبادات نيز غافل نبوده است که با کمک آنها بتوان روح عبادت را در جامعه ترويج نموده، زمينه را براي تکامل فردي افراد اجتماع مهيا ساخت.
به عقيده ما موارد فوق، نمودي از همين جنبه هاي عبادت و دعا است.
در تأييد اين مطلب مي توان به رواياتي اشاره کرد که پنهاني بودن عبادات را مخصوص مستحبات دانسته و واجبات را از آن استثنا مي کند، مانند اين وصيت پيامبر(ص) به اباذر: "اي اباذر! برتري پاداش نماز مستحب پنهاني بر همان نماز به صورت آشکار؛ مانند برتري نماز واجب بر نماز مستحب است."[18]
امام باقر(ع) نيز در اين زمينه مي فرمايد: "افراد با ايمان ترجيح مي دادند که اعمال واجب خود را آشکار کرده، اما مستحبات را به صورت پنهاني انجام دهند."[19]
شايد دليل اين موضوع، آن باشد که در انجام واجبات، احتمال خودنمايي و ريا کمتر از مستحبات است، اما با اين وجود، با انجام گروهي آن، مي توان حس معنويت را در جامعه برانگيخت.
5. لزوم بهره گيري از دعا:
موضوع مهم ديگري که در ارتباط با دعا شايان توجه است، لزوم بهره گيري مناسب از دعا است. به عبارتي، دعا تنها آن نيست که انسان، کلماتي را بدون توجه به معنا و مضمون آنها بر زبان آورده و به همان اندازه دلخوش بوده و انتظار پيشرفت معنوي داشته باشد.
مي دانيم که دعا، ارتباط انسان با خدا است و در اين راستا، او بايد بداند که با معبود و معشوق خويش چه مي گويد.
با توجه به اين نکته، مي توان گفت که فردي و گروهي خواندن دعا براي افراد مختلف در رسيدن به چنين هدفي، متفاوت است. شخصي که زبان عربي را به خوبي مي داند، اگر پنهاني و به صورت فردي، دعايي با آن زبان زمزمه کند، به دليل آن که غالبا تمرکز انسان در خلوت ها بيشتر است، شايد بتواند بهره معنوي بهتري از آن دعا ببرد، اما در طرف مقابل، شخصي که هيچ آشنايي با عربي نداشته و تصميم دارد دعايي چون دعاي ابو حمزه را در شب قدر بخواند، اگر بدون قصد خودنمايي در جمع افرادي شرکت کند که علاوه بر خواندن متن دعا، نکاتي از آن را به زبان رايج برگردانده و توضيحاتي در باره آن ارائه دهند، مطمئنا بهره اش بيش از زماني خواهد بود که بدون توجه به معنا، تنها به متن خواني دعا بسنده کند.
علاوه بر آن بايد دانست همان طور که آفت خودنمايي(ريا) ممکن است عبادات جمعي را تهديد کند، عبادات فردي نيز از طرف آفتي ديگر يعني خودپسندي(عجب) تهديد مي شود.
نتيجه نهايي
با آن که در بيشتر موارد، پاداش انجام پنهاني و انفرادي عبادات مستحبي چون دعا، برتر از انجام آشکار و گروهي آن قلمداد شده است، اما اگر هدف ارزشمند ارتباط با پروردگار، از سوي انگيزه هاي شيطاني مورد تهديد واقع نشود، هر دوي آشکار و نهان دعاها و ديگر عبادات، در نهايت به نفع انسان تمام خواهد شد و دعاي همراه با اخلاص چه به صورت انفرادي خوانده شود و چه به صورت گروهي، تأثير خود را برجاي خواهد نهاد.
پروردگار در موارد فراواني به اين نکته اشاره مي فرمايد، از جمله:
الف: "إِنْ تُبْدُوا خَيراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا قَديرا"[20]
اگر کردار نيکي را آشکار و يا نهان انجام دهيد و يا از ستمي که به شما شده درگذريد، بدانيد که خداوند، بخشنده و توانا است.
ب: "وَ إِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى‏"[21] تو گرچه آشکارا سخني بگويي، ولي بدان که خدا آشکار و نهان را مي داند.
ج: "إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقاتِ فَنِعِمَّا هِي وَ إِنْ تُخْفُوها وَ تُؤْتُوهَا الْفُقَراءَ فَهُوَ خَيرٌ لَکُمْ وَ يکَفِّرُ عَنْکُمْ مِنْ سَيئاتِکُم‏"[22]
اگر صدقه هايتان را آشکارا پرداخت کنيد، کارتان ارزشمند است، اما اگر پنهاني به نيازمندان کمک کنيد برايتان بهتر بوده و موجب بخشايش گناهانتان مي شود.
و ...
در نهايت، بايد دانست که شيطان از وسوسه هاي خويش دست بر نمي دارد و هنگامي که انسان تنها است، سستي و خمودي را در جان او افکنده، او را از عبادت باز مي دارد و با وسوسه احتمال ريا و خودنمايي، او را از شرکت در آن دسته مراسم عبادي که به صورت گروهي انجام مي شود نيز منصرف مي کند.
در برابر اين ترفند شيطان، انسان بايد به تدريج، اراده خود را تا اندازه اي تقويت کند که آشکار و نهان براي او يکسان بوده و مصداق اين سروده نغز سعدي شيرازي شود:
رسد آدمي به جايي که به جز خدا نبيند بنگر که تا چه حد است مکان آدميت
[1] نوري، مستدرک الوسائل، ج 1، ص 114، ح 131، مؤسسة آل البيت، قم، 1408 هـ ق.
[2] کليني، محمد بن يعقوب، کافي، ج 2، ص 295، ح 8، دار الکتب الإسلامية، تهران، 1365 هـ ش.
[3] ديلمي، الحسن بن أبي الحسن، إرشاد القلوب، ج 1، ص 93، دار الشريف الرضي للنشر، قم، 1412 هـ ق.
[4] کافي، ج 8، ص 217، ح 266.
[5] طه، 45.
[6] يونس، 89.
[7] اعراف، 55.
[8] اعراف، 205.
[9] إرشاد القلوب، ج 1، ص 93.
[10] همان.
[11] کافي، ج 2، ص 476، ح 2.
[12] طوسي، محمد بن الحسن، مصباح المتهجد، ص 844، مؤسسة فقه الشيعة، بيروت، 1411 هـ ق.
[13] سيد بن طاووس، اقبال الاعمال، ص 706، دار الکتب الإسلامية، تهران، 1367 هـ ش.
[14] کافي، ج 4، ص 8، ح 2.
[15] همان، ج 2، ص 296، ح 16.
[16] همان، ج 2، ص 487، ح 1.
[17] همان، ح 3.
[18] طوسي، محمد بن الحسن، الأمالي، ص 529، دار الثقافة للنشر، قم، 1414 هـ ق.
[19] کافي، ج 4، ص 60، ح 1.
[20] نساء، 149.
[21] طه، 7.
[22] بقره، 271.

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
لطفا کد تصویری زیر را وارد نمایید (استفاده از این کد برای جلوگیری از ورود اسپم ها می باشد)
9 + 3 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .