رابطه علم و ایمان

رابطه علم با رشد و كمال و پيشرفت انسان چيست؟

در این باره دو مطلب از دو محقّق تقدیم حضور می شود ؛ که هر کدام از دیگاهی به مطلب پرداخته اند.

مطلب نخست
علم و ايمان هركدام نقشى متفاوت در سازندگى آيندة انسان دارند. نقش علم اين است كه راه ساختن را به انسان ارائه مى‏ دهد. علم، انسان را توانا مى‏ كند كه هرگونه «بخواهد» آينده را همان گونه بسازد. و اما نقش ايمان اين است كه انسان را به سوى اينكه خود را و آينده را «چگونه» بسازد كه براى خويشتن و براى جامعه بهتر باشد مى‏ كشاند. ايمان مانع آن مى ‏گردد كه انسان آينده را بر محور مادّى و فردى بسازد. ايمان به خواست انسان جهت مى‏ دهد، آن را از انحصار مادّيات خارج مى كند و معنويّات را نيز جزء خواسته ها قرار مى ‏دهد.
علم و ايمان رابطه‏ اى طرفينى ندارند و اين طور نيست كه پس از كسب علم ايمان نيز حاصل بشود، چون متعلّق علم و ايمان جداى از هم است، علم به عقل و ايمان به دل تعلّق دارد (چه بسا انسان علمى را كسب كند، ولى بر آن ملتزم نشود) علّت اين امر نيز آن است که علم دين اگر براى كسى حاصل شد، حال نوبت دل مى‏رسد كه با اختيار و قدرت تصميم‏گيرى آن را به صورت ايمان در خود بپذيرد، اما بسيارى قبل از اين كه دل را جايگاه دين و ايمان بسازند- و در عمل به آن پايبند باشند- دل خود را به دنيا، لذّت‏هاى نفسانى و هواهاى شيطانى بسته ‏اند، دلبستگى و دلدادگى اين مردم چيزى جداى از مقوله دين و ايمان است. لذا قرآن مى‏ فرمايد: «انَّ فى ذلك لذكرى لمن كان له قلب حقاً» در اين (هلاك پيشينيان) يادآورى است، براى آن كس كه داراى دل باشد (ق، آيه‏ى 37 (.
بنابر اين اگر مايل هستيم از علم و معرفت دينى استفاده كنيم مى‏ بايست اول دل داشته باشيم و به فرموده خداوند «لمن كان له قلب» دل را از آلودگى‏ ها و تعلّقات بيهوده پيراسته سازيم. تا زمانى كه تمايلات حيوانى بر قلب ما تسلط دارد، جايى براى انگيزه‏هاى متعالى باقى نمى‏ ماند. اگر ما بخواهيم به آن چه مى ‏دانيم حقّ است مؤمن و ملتزم شويم، چيزهايى را كه ممكن است ما را از ايمان و پذيرش قلبى باز دارد، بايد از خود دور سازيم، در اين صورت آماده پذيرش و التزام نسبت به حقايقى مى‏ شويم كه حقّانيّت آن‏ها را از راه علم و معرفت كسب كرده‏ايم.

قرآن شريف در سوره حجرات قضيه عدّه‏ اى اعرابى را تعريف مى‏ كند كه خدمت پيامبر مكرّم اسلام آمدند و عرض كردند ما «ايمان» آورده‏ ايم، ولى پيامبر مكرّم اسلام به فرمان خداوند به ايشان فرمود: نگوئيد ايمان آورده‏ ايم، بلكه بگوئيد اسلام آورده‏ ايم و هنوز ايمان در قلب‏هاى شما وارد نشده است: «قالت الاعراب آمنّا قل لم تؤمنوا و لكن قولوا اسلمنا و لمّا يدخل الايمان فى قلوبكم» (حجرات، آيه‏ 14 ).
از قسمت بعدى آيه چنين استفاده مى‏شود كه ايمان زمانى تحقّق پيدا مى‏ كند كه مؤمن حقيقى، از خداوند و رسولش اطاعت و پيروى نمايد (و ان تطيعواللّه و رسوله انّ اللّه غفور رحيم).
و اگر ايمان به مرحله عمل نرسد، اسلام است و هنوز به مرتبه ايمان راه نيافته، به عبارتى ايمان يك درجه از اسلام برتر است. لذا در حديث مى‏ خوانيم: «الايمان اقرار و عمل و الاسلام اقرار بلاعمل»؛« ايمان عبارتست از باور قلبى و عملى به آن» (اصول كافى، ج 2، ص 24 ).
بنابر اين بر ماست كه براى فراهم آوردن ايمان در دو زمينه تلاش داشته باشيم: الف) در زمينه تقويت شناخت خويش و دوم در زمينه انگيزش ميل فطرى خويش به آوردن ايمان و انجام كارهاى شايسته. و معلوم مى‏ شود كه راه‏هاى كسب علم از درون انسان شروع مى ‏شود:
1. تفكر و انديشه در كتاب تكوين (طبيعت و جهان آفرينش).
2. تفكر و تدبر در خلقت خود انسان (مبدأشناسى).
3. تفكر و تأمل در پايان زندگى انسان (معادشناسى).
4. مراجعه به كتاب تشريع (قرآن و سيره اهل بيت عليهم‏السلام)

مطلب دوم
برخی افراد جاهل گفته اند: « انسان نبايد کورکورانه نماز بخواند یا روزه بگیرد یا ... ؛ بلکه باید اوّل خدا را بشناسد و بعد عبادت نماید ». بلی این سخن به یک اعتبار درست است ؛ امّا این بدان معنا نیست که اوّل باید به اوج معرفت الهی رسید و بعد شروع به عبادت و رشد و ترقّی عملی نمود. چون اساساً بدون عبادت شرعی و تلاش برای ترقّی عملی محال است کسی خداشناس حقیقی شود. همین که انسان دانست خدایی هست و دینی فرستاده و دستوراتی داده ، خود مرتبه ای از شناخت خداست. لذا به همین اندازه شناخت باید عمل نمود ؛ و همزمان باید در راه شناخت عمیقتر خدا و دین او نیز کوشید ؛ و طبیعی است که هر چه شناخت بالا می رود ، باید عبادت و تلاش عملی را هم متناسب با آن ، عمق بخشید.پس باید دانست و عبادت و تلاش عملی کرد ؛ و باید عبادت و تلاش نمود تا قابلیّت برای یقین بیشتر حاصل گردد ؛ و چون علم فزونتر شد ، باید عبادت و تلاش را عمق بخشید و به این ترتیب و به صورت پله پله در نردبان عبودیّت و معرفت بالا رفت. لذا خداوند متعال فرمود: « وَ اعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقين‏»؛« و پروردگارت را عبادت كن تا يقين‏ به تو روی آورد»(حجر:99) ؛ همچنین فرمود: « هُوَ الَّذي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ »؛« او كسى است كه در ميان جمعيت درس نخوانده رسولى از خودشان برانگيخت كه آياتش را بر آنها مى‏ خواند و آنها را تزكيه مى‏ كند و به آنان كتاب و حكمت مى‏ آموزد » (جمعة:2) و فرمود: « رَبَّنا وَ ابْعَثْ فيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ »؛« پروردگارا! در ميان آنها پيامبرى از خودشان برانگيز، تا آيات تو را بر آنان بخواند، و آنها را كتاب و حكمت بياموزد، و تزکیه كند؛ زيرا تو توانا و حكيمى‏ » (بقرة:129).
در این دو آیه ملاحظه می فرمایید که یکبار تعلیم (رشد علمی) بر تزکیه ( رشد عملی و قلبی ) مقدّم شده و بار دیگر تزکیه بر تعلیم مقدّم گشته است. یعنی باید آموخت و عمل کرد و تزکیه شد ؛ و بعد از تزکیه انسان قابلیّت تعلیم بیشتر می یابد.
همچنین خداوند متعال فرمود: «... اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّه‏ »؛« تقوای الهی پیشه کنید! و خداوند به شما تعليم مى‏ دهد »(بقرة:282) نیز فرمودند: « مَنْ عَمِلَ بِمَا يَعْلَمُ عَلَّمَهُ اللَّهُ مَا لَمْ يَعْلَم»؛« هر که به آنچه می داند عمل نماید ، خداوند آنچه را که نمی داند به او تعلیم می دهد » (بحار الأنوار، ج‏75 ،ص189)
پس علم و معرفت و عمل و عبادت و تلاش برای ترقّی وجودی ، همانند پلّه های نردبانند که یک در میان قرار گرفته اند ؛ یا همانند دو بال پرنده اند که تنها با وجود هر دوی آنها می توان پرواز نمود ؛ یا همانند روح و بدن می باشند که همواره باهمند. لذا رسول خدا (ص) فرمودند: « الْعِلْمُ وَ الْعَمَلُ قَرِينَانِ كَاقْتِرَانِ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ وَ لَا يُنْتَفَعُ بِأَحَدِهِمَا إِلَّا مَعَ الْآخَر »؛«علم و عمل همراهند مانند همراهى روح و بدن، و يكى بدون ديگرى بى‏ فايده است‏ » (مجموعة ورام ، ج‏1 ،ص82)

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
لطفا کد تصویری زیر را وارد نمایید (استفاده از این کد برای جلوگیری از ورود اسپم ها می باشد)
10 + 9 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .