نقش اخلاق در زندگي

نقش اخلاق و رفتار در زندگي دنيوي و آخروي؟

اخلاق در اصطلاح عالمان اخلاق در معاني گوناگوني به‌كار رفته است. معناي مهم و مشهور اخلاق همان «صفات نفساني استوار و ثابت» است.
ابوعلي مسكويه (م 421ق) مي‌گويد: «خوي و خُلق، حالتي است براي نفس كه دعوت مي‌كند آن‌را به كارها بدون [نياز به] ‌انديشه و فكر». (1)
فيض كاشاني (م 1091ق) مي‌گويد: «خُلق، عبارت است از هيأتي استوار و ثابت [اعم از فضيلت يا رذيلت] در نفس كه افعال به آساني از او صادر مي‌شود، بدون اين‌كه به فكر و انديشه نياز باشد و اگر اين حالت نفساني منشأ صدور افعال زيبا و مورد پسند عقل و شرع باشد خوي حَسن نام دارد و اگر افعال زشت و ناپسند از او سرزند خوي بد نام دارد». (2)
بيشتر عالمان اخلاق اسلامي؛ نيز تعاريفي مشابه با دو تعريف مذكور ارائه كرده‌اند.
نقش اخلاق اسلامي، در محيط زندگي فردي و اجتماعي هر انسان، بسان خورشيدي تابان است كه طراوت و شادابي را براي جامعه به ارمغان مي‌آورد و بستر صفا، صميميت، صداقت، محبت و اخوت را براي زيستن مي‌گستراند. اخلاق نيكو، روان‌ها را شاداب و همه را برادر و عضو يك خانواده مي‌سازد. اضطراب، آشوب و عدم اطمينان، امراضي هستند كه يگانه داروي آنها مكارم اخلاق است. (3)
هدف انسان در فرهنگ اسلام، تقرّب به خداوند است. اخلاق پسنديده اساسي‌ترين راه وصول به اين مقصد است. و اخلاق بد، محروم ماندن از تقرب الهي و سعادت اخروي است. در دين اسلام، هدف بعثت پيامبران؛ تزكيه نفوس(4) و پرداختن به مكارم اخلاق(5) ذكر شده است تا آن‌جا كه به نظر مي‌رسد حقيقت و روح تعاليم پيامبران و اديان الهي پاكيزگي اخلاقي و خودسازي است.
اخلاق نيك و اخلاق بد، مي‌تواند نقش و آثار فراواني در زندگي دنيوي و اخرويانسان داشته باشد. در اين‌جا به بيان برخي از آثار اخلاق نيك و بد مي‌پردازيم:
آثار اخلاق نيك
1. آبادي جامعه و طولاني شدن عمر:
امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «الْبِرُّ وَ حُسْنُ الْخُلُقِ يَعْمُرَانِ الدِّيَارَ، وَ يَزِيدَانِ فِي‏ الْأَعْمَارِ»؛ (6) «نيكوكاري و حُسن خُلق، خانه‌ها را آباد كند و بر عمرها بيفزايد». اخلاق شايسته، محبّت را جلب مي‌كند. در سايه محبت، اتحاد و پيوند اجتماعي محكم‌تر مي‌شود. با استحكام پيوند اجتماعي، جامعه با همكاري همديگر به آبادي محيط مي‌پردازند. اخلاق نيكو، بيماري‌هاي روحي را از بين مي‌برد و در نتيجه از مرگ‌هاي زودرس جلوگيري مي‌كند و به نشاط و طراوت بدن مي‌افزايد و به بقاء بدن كمك مي‌كند.
2. كرامت و بزرگواري انسان:
امام علي(ع) فرموده است: «اگر هم به بهشت، اميد [و باور] نمي‌داشتيم و از دوزخ، نمي‌هراسيديم و پاداش و كيفري در ميان نمي‌بود، باز شايسته بود كه در طلب مكارم اخلاق برآييم؛ زيرا كه راه پيروزي را مي‌نمايانَد». (7)
3. ايجاد محبت در محيط زندگي:
امام علي(ع) مي‌فرمايد: «اخلاق نيكو، سبب محبّت خدا و خلق است و دوستي را پايدار مي‌سازد».(8)
4. افزايش رزق:
امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «حُسن خلق، رزق را زياد مي‌كند». (9)
5. خير دنيا و آخرت
پيامبر خدا(ص): «نيك‌خويي، خير دنيا و آخرت را از آنِ خود كرده است». (10)
6. ايمان كامل
امام باقر(ع) فرمود: «كامل‌ترين مردم از لحاظ ايمان كسي است كه داراي اخلاق نيكو باشد».(11)
آثار اخلاق ناپسند
در آموزه‌هاي ديني زيان‌هاي اخلاق بد در زندگي فردي و اجتماعي انسان، مورد بحث قرار گرفته است كه به بيان فرازهايي از آن پرداخته مي‌شود.
1. وحشت نزديكان و نفرت ديگران
امام علي(ع) مي‌فرمايد:
«بد اخلاقي نزديك را به وحشت مي‌اندازد و براي ديگران نفرت آور است». (12)
«بد خُلقي، موجب وحشت انسان و زايل شدن اُنس و دوستي مي‌گردد». (13)
2. كم شدن رزق و روزي
امام علي(ع) فرمود:
«شخص بد خُلق، تنگ روزي است». (14)
«بداخلاقي، مايه تيره روزي و شكنجه روح است».(15)
3. نوعي عذاب
امام علي(ع): «بداخلاقي، خود، يك نوع عذاب است».(16)
آثار اخروي اخلاق نيك
پيامبر خدا(ص) فرمود: «روز قيامت در ترازوي كسي چيزي بهتر از اخلاق نيك ‏گذاشته نمي‌شود».(17)
امام صادق(ع) فرمود: «مؤمن بعد از انجام واجبات پيش خداي عزّ و جلّ عملي محبوب‌تر از اين نياورد كه مردم را از لحاظ خلقش در وسعت گذارد(تنگ خلق نباشد)». (18)
كيفر و آثار اخروي بداخلاقي
پيامبر خدا(ص): «همانا بنده ... با بد اخلاقيش به پايين‌ترين درجه دوزخ مي‌رسد». (19)
پيامبر خدا(ص)، [هنگامي كه‏] به ايشان عرض شد: فلان زن روزها را روزه مي‌گيرد و شب‌ها را به عبادت مي‌گذراند اما بداخلاق است و همسايگانش را با زبان خود مي‌آزارد، فرمود: «خيري در او نيست؛ او دوزخي است». (20)
پيامبر خدا(ص)، در بيان علّت فشاري كه به هنگام دفن سعد بن معاذ بر او وارد آمد، فرمود: «آري، او با خانواده‌اش كمي بَد خُلق بود». (21)
_______________________
1 . «الخلق حال للنفس داعية لها الي أفعالها من غير فكر و لا روية»؛ مسكويه، احمد بن محمد، تهذيب الأخلاق و تطهير الأعراق، قم، طليعة النور، چاپ اول، 1426ق، ص 115.
2. «... فالخلق عبارة عن هيئة للنّفس راسخة تصدر عنها الأفعال بسهولة و يسر من غير حاجة إلي فكر و رويّة، فإن كانت الهيئة بحيث تصدر عنها الأفعال الجميلة المحمودة عقلا و شرعا سمّيت الهيئة خلقا حسنا، و إن كان الصادر منها الأفعال القبيحة سمّيت الهيئة الّتي هي المصدر خلقا سيّئا»؛ فيض كاشاني، محمد بن شاه مرتضي‏، المحجة البيضاء في تهذيب الإحياء، قم، مؤسسه نشر اسلامي،‏ چاپ چهارم، 1376ش، ج ‏5، ص 95.
3 . تهراني، جواد سعيد، اسلام و تجديد حيات معنوي جامعه، تهران، شركت سهامي انتشار، 1359ش، ص 63.
4 . جمعه، 2: «اوست [خدايي] كه در ميان مردم بي‌سواد، پيامبري از خودشان برانگيخت تا آيات او را بر آنان بخواند و آنان را [از آلودگي‌هاي فكري و روحي‏] پاكشان كند و به آنان كتاب و حكمت بياموزد، و آنان به يقين پيش از اين در گمراهي آشكاري بودند».
5 . قال رسول الله(ص): «إِنَّما بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكارِمَ الْأَخْلاق»؛‏ مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، بيروت، دار إحياء التراث العربي، چاپ دوم، 1403ق، ج ‏16، ص 210؛ شيباني، أبو عبد الله أحمد بن محمد، مسند احمد بن حنبل، بيروت، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، 1421ق، ج 14، ص 513.
6 . كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، قم، دار الحديث، چاپ اول، ‏1429ق، ج ‏3، ص 259 – 260.
7 . «لَو كُنّا لانَرجو جَنّةً، وَلا نَخشي نارا وَلا ثَوابا وَلا عِقابا لَكانَ يَنبَغي لَنا أن نَطلُبَ مَكارِمَ الأخلاقِ؛ فإنَّها مِمّا تَدُلُّ عَلي سَبيلِ النَّجاح‏»؛ محدّث نوري، حسين، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البيت(ع)، چاپ اول، 1408ق، ج ‏11، ص 193.
8 . «حُسْنُ الْخُلُقِ يُورِثُ الْمَحَبَّة وَ يُؤَكَّدُالْمَوَدَّة»؛ ليثي واسطي، علي، عيون الحكم و المواعظ، قم، دار الحديث، چاپ اول، 1376ش، ص 228.
9. «حُسْنُ الْخُلُقِ يَزِيدُ فِي الرِّزْق‏»؛ طبرسي، علي بن حسن، مشكاة الأنوار في غرر الأخبار، نجف اشرف، المكتبة الحيدرية، چاپ دوم، 1385ق، ص 221.
10 . «إنّ حُسنَ الخُلُقِ ذَهَبَ بِخَيرِ الدُّنيا وَالآخِرَةِ»؛ متقي هندي، علي بن حسام الدين، كنز العمال في سنن الأقوال و الأفعال، بيروت، مؤسسة الرسالة، چاپ پنجم، 1401ق، ج 6، ص 640.
11 . «إِنَّ أَكْمَلَ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَاناً أَحْسَنُهُمْ خُلُقا»؛ الكافي، ج ‏3، ص 256.
12. «سُوءُ الْخُلُقِ يُوحِشُ الْقَرِيبَ وَ يُنَفِّرُ الْبَعِيدَ»؛ عيون الحكم و المواعظ، ص 283.
13 . «سُوءُ الْخُلُقِ يُوحِشُ النَّفْسَ وَ يَرْفَعُ الْأُنْس‏»؛ عيون الحكم و المواعظ، ص 286.
14. «مَن ساءَ خُلُقُهُ ضاقَ رِزقُه‏»؛ عيون الحكم و المواعظ، ص 431.
15 . «سُوءُ الخُلقِ نَكَدُ العَيْشِ وعذابُ النَّفْس‏»؛ عيون الحكم و المواعظ، ص 285.
. «الخُلقُ السَّيِّئُ أحَدُ العَذابَين‏»؛ تميمي آمدي، عبد الواحد بن محمد، غرر الحكم و درر الكلم، قم، دار الكتاب الإسلامي، چاپ دوم، 1410ق، ص 89.
. «مَا يُوضَعُ فِي مِيزَانِ امْرِئٍ- يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَفْضَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُق‏»؛ الكافي، ج ‏3، ص 256 – 257.
. «مَا يَقْدَمُ الْمُؤْمِنُ عَلَي اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِعَمَلٍ بَعْدَ الْفَرَائِضِ أَحَبَّ إِلَي اللَّهِ تَعَالَي مِنْ أَنْ يَسَعَ النَّاسَ بِخُلُقِه‏»؛ الكافي، ج ‏3، ص 258.
. «إنّ العَبدَ لَيَبلُغُ ... بِسُوءِ خُلقِهِ أسْفَلَ دَرَجَة في جَهنَّم‏»؛ طبراني، سليمان بن أحمد، المعجم الكبير، قاهره، مكتبة ابن تيمية، چاپ دوم، 1415ق، ج 1، ص 260.
. «... لا خَيرَ فيها، هِي مِن أهْلِ النّار»؛ مشكاة الأنوار في غرر الأخبار، ص 214.
. «... نَعَم، إِنَّهُ كَانَ فِي خُلُقِهِ مَعَ أَهْلِهِ سُوءاً»؛ شيخ صدوق، الامالي، تهران، كتابچي، چاپ ششم، 1376ش، ص 385.

محقق جماعتي

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
لطفا کد تصویری زیر را وارد نمایید (استفاده از این کد برای جلوگیری از ورود اسپم ها می باشد)
3 + 9 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .