اخلاق

  • tn5xn51p.gifاخلاق دینی با دارا بودن نظام و سیستم خاص خود دارای ویژگی هایی است که آن را از اخلاق غیردینی جدا می کند؛ ازاین رو به سه مورد از مهم ترین تأثیرات دین بر اخلاق به خصوص در مقام کارکرد و اجراء اشاره می کنیم:[1]
    1.ضمانت در اجراء
    دین باوری بهترین ضمانت اجرایی در فراگیر شدن پای بندی به اصول اخلاقی است. اعتقاد به وجود خدا و جاودانی نفس، مستلزم مسئولیت در رفتار است.[2]
    اخلاق و اخلاقیات بدون اتکا بر خداوند اساس خود را از دست داده و از ضمانت اجرایی حقیقی برخوردار نخواهد بود.[3] تاریخ و تجربه نشان داده است، که هرجا دین از اخلاق جدا شده اخلاق به فراموشی سپرده شده است.
    داستایوفسکی روسی می‌گوید:‌ اگر خدا نباشد همه چیز مباح یا مجاز است. [4] ازاین رو ممکن نیست که دین به کلی از میان برود و اخلاق پایدار بماند.[5]
    به تعبیر علامه جعفری: «با حذف مذهب از حیات دنیوی و مدیریت زندگی مادی و سیاسی، اخلاق و ارزش های اخلاقی و از جمله محوری‌ترین آنها یعنی عدالت اخلاقی متزلزل گشته و رو به فنا خواهد رفت».[6]
    به ویژه این که برای برخی ارزش‌های اخلاقی مانند ایثار جز با استمداد از دین و آموزه‌های دینی نمی‌توان توجیه عقلانی ارائه داد، ایثار براساس دیدگاه غیردینی هیچ گونه توجیه عقلانی ندارد.[7]
    باور به قیامت و معاد به عنوان یک اعتقاد دینی، از ضمانت های مهم در انجام یا ترک خوب و بد اخلاقی است. مسئله ثواب و عقاب برای نیکوکاران و بدکاران، ثبت و ضبط تمام اعمال انسانی و نظارت الهی بر آن ها از تضمین های روی آوردن به سمت نیکی هاست.
    امیرالمؤمنین(علیه السلام) در این باره می فرماید:
    «بندگان خدا از روزی بترسید که اعمال و رفتار انسان وارسی می شود، روزی که پر از تشویش و اضطراب است و کودکان در آن روز پیر می گردند... در قیامت با نیکوکار و بدکار یکسان رفتار نمی‌شود: و به تناسب رفتارشان به نعمت یا عذاب دچار می‌شوند»[8]
    «آن کس که از بازگشت خود به قیامت آگاه باشد خیانت و نیرنگ ندارد»[9]
    2. ارائه هدف غایی در اخلاق
    در حقیقت انسان دین دار اصول اخلاقی را با رویکرد شریعت باوری و نردبان کمال و وصول به حق پای‌بند است که این به خوبی از آیات قرآن کریم قابل استشهاد است.
    علامه طباطبایی(رحمت الله علیه) معتقد است:‌ مکتب اخلاقی قرآنی یک فرق اساسی با دیگر مکاتب اخلاقی دارد و آن این که هدف در این مکتب ذات خداست، نه کسب فضیلت انسانی اعمّ از این جهانی یا آن جهانی.[10] و آن همان مکتبی است که در صدد پرورش انسان کامل و به تعبیر قرآن، رسیدن به نفس مطمئنه و متنعم شدن به رضوان الهی در مقابل جنت و فردوس است، به گونه ای که گرایش به فضائل اخلاقی در نهایت به گرایش توحید توسط انسان برمی گردد.[11]
    3. مهار و تعدیل نفسانیات
    از آن‌جا که ریشه تمام نفسانیات و رذائل اخلاقی به خودمحوری و خودخواهی باز می گردد بهترین راه برای مدیریت و کنترل آن، توجه به راهکارهای برخاسته از دین است، که از بهترین راهکار آن در فرهنگ دینی، به عنوان اخلاص در عمل یاد می کنند. که تجسم عملی آن را می توان انسان های عارف و واصلی معرفی کرد که با ترک انانیت، عجب و خودبینی به درجات معنوی و الهی بالایی دست یافتند.
    به بیان استاد مطهری محور مسائل اخلاقی، خود را فراموش کردن و از خود گذشتن و از منافع خود صرف نظر کردن است. در اخلاق یک مسئله وجود دارد که اساس همه مسائل اخلاقی است و آن رهایی از خودی و رها کردن و ترک انانیت است.[12]
    نتیجه آن که دین ترکیبی است از عقائد، اخلاق و احکام شرعی که در یک تمثیل که معمولاً اخلاق پژوهان معاصر طرح می کنند، دین همانند درختی است که عقائد ریشه، اخلاق تنه و احکام شاخ و برگ آن است[13] که با نبود هرکدام نه از درخت ماهیتی می ماند و نه از دین. همان گونه که ظاهر و محتوای برخی روایات ابعاد سه گانه فوق را در کنار هم قرار می دهد.[14]
    پی نوشت ها
    ______________________________
    [1]. ر.ک: مقاله ای از نگارنده، با عنوان ابعاد هویت یابی نظام اخلاقی دین با تکیه بر جنبه های کارکردگرایی، مجله اندیشه نوین دینی، زمستان1390.
    [2]. مجتبوی، اخلاق در فرهنگ اسلامی، ص2-3.
    [3]. جعفری، بررسی و نقد افکار راسل، ص 248.
    [4]. مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، صص18 و 136 – 134.
    [5]. داوری اردکانی، فرهنگ خرد و آزادی، ص131.
    [6]. جعفری، تفسیر نهج البلاغه، صص 99 – 97.
    [7]. گروهی از نویسندگان، فلسفه اخلاق، ص 174.
    [8]. نهج البلاغه، خطبه 15.
    [9]. همان، خطبه 41.
    [10]. مسعود امید، درآمدی بر فلسفه اخلاق از دیدگاه متفکران مسلمان معاصر ایران، ص23.
    [11]. جوادی آملی، مبادی اخلاق در قرآن، ص77.
    [12]. مطهری، گفتار های معنوی، ص80 .
    [13]. مصباح یزدی، دین و اخلاق، فصلنامه قبسات، ش، 13، صفحات 30-37، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ص37.
    [14]. معروف ترین آن ها حدیث نبوی است که فرمودند: «إِنّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آیَةٌ مُحْکَمَةٌ أَوْ فَرِیضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنّةٌ قَائِمَةٌ»، (کلینی، اصول کافی، ج 1، ص37.

  • 1- علم اخلاق اسلامي ، ترجمه جامع السّعادات ملاّ مهدي نراقي رحمه الله ، جلال الدّين مجتبوي، انتشارات حکمت http://www.naraqi.com/per/g/g_3/g03.htm
    2- معراج السّعاده ، ملاّ احمد نراقي رحمه الله، انتشارات هجرت
    books.yasinmedia.com/books/www.downloadbook.org/Books/034/fehrest.htm
    3- اخلاق ناصري ، جناب خواجه ي طوسي رحمه الله، انتشارات خوارزمي
    4- راه روشن ، ترجمه ي كتاب المحجّه البيضاء ، فيض کاشاني رحمه الله ، 8 جلد، انتشارات مؤسّسه ي چاپ آستان قدس رضويwww.rasekhoon.net/library/show-3584.aspx
    5- ترجمه ي مصباح الشّريعه منسوب به امام جعفر صادق عليه السّلام ، عبّاس عزيزى اراكى
    6- اخلاق از ديدگاه قرآن و پيامبر صلّي الله عليه و آله و سلّم ، سيّد حسين موسوى راد لاهيجى
    www.ghadeer.org/akhlagh/didgah_q/FEHREST.HTM
    7- زيبايي هاي اخلاق ، استاد حسين انصاريان، ناشر: دارالعرفان
    http://www.erfan.ir/farsi/book/book.php?BookID=38
    8- اخلاق در قرآن1 و2و3، آيت الله ناصر مکارم شيرازي
    books.yasinmedia.com/books/www.makaremshirazi.org/books/persian/akhlagh1/index.htm
    9- آموزه‏هاي بنيادين علم اخلاق 1 و2، محمد فتحعلي خاني
    books.yasinmedia.com/books/www.balagh.net/persian/akhlaq/books/books/01/index.htm
    10- تسلية العباد در ترجمه مسكن االفؤاد شهيد ثاني، اسماعيل مجدالادبا خراساني
    http://books.yasinmedia.com/books/www.downloadbook.org/books/097/fehrest...
    11- جوانان و پرسش ها ي اخلاقي ، مصطفي خليلي، ناشر: مركز مطالعات و پژوهش‌‌هاي فرهنگي حوزه‌ي علميه 12- حكمت عملي (اقتباس از اخلاق ناصري خواجه طوسي) ، سيد محمد رضا غياثي كرماني
    http://books.yasinmedia.com/books/www.downloadbook.org/Books/032/fehrest...
    13- حكمت عملي يا اخلاق مرتضوي ، محي الدين الهي قمشه اي
    bitolzahra.mihanblog.com/extrapage/8842
    14- دروس اخلاق اسلامي، سيد محمد علي جزايري، مركز مديريت حوزه علميه قم، بي تا
    books.yasinmedia.com/books/www.andisheqom.com/htm/asar/akhlagheslami/index.htm
    15- اخلاق اسلامي، محمد علي سادات، سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها، جهاد دانشگاهي (دفتر مركزي) ، بخش فرهنگي
    http://library.sharif.ir
    16- کيمياي سعادت، محمد طوسي غزالي، شرکت انتشارات علمي و فرهنگي
    fa.wikipedia.org
    17- اخلاق الهي ، مجتبي تهراني، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي
    pdfeslamic.blogfa.com/post-15.aspx
    18- اخلاق، شهيد دستغيب
    19- نقطه آغاز در اخلاق عملي، محمد رضا مهدوي کني، مرکز فرهنگي انتشاراتي شبر
    http://mirasyar.persianblog.ir/post/1157/
    20- الاخــلاق، عبد الله شبـر
    21- رسالت اخلاق در تکامل انسان، سيد مجتبي موسوي لاري، ناشر : بوستان کتاب 22- نظام اخلاقي اسلام ، جعفر سبحاني، ناشر: موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت عليهم السّلام
    lib.ahlolbait.ir/parvan/resource/53821/ &from=collection;jsessionid=AEB1E73236E5967BE4D4C9FD14515529
    23- درآمدي بر اخلاق اسلامي ، رضا اسلامي، نشر خرم
    24- تقويت باورهاي ديني در معارف و اخلاق اسلامي، محمد سالاري، مؤسسه فرهنگي انتشاراتي مشهور
    25- مباني اخلاق اسلامي ، مجيد رشيد پور، واحد انتشارات انجمن اولياء و مربيان جمهوري اسلامي ايران
    26- اخلاق اسلامي(ويراست دوم)، احمد ديلمى و مسعود آذربايجانى، ناشر: دفتر نشر و پخش معارف
    books.yasinmedia.com/books/www.maarefsite.com/@page=books&url=1_2f1_2f2.htm
    27- اخلاق در قرآن 1و2و3 ، آيت الله محمد تقي مصباح يزدي، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى رحمه الله
    mesbahyazdi.org/farsi/writen/new_book.htm
    28- المحجة البيضاء في تهذيب الاحياء، ملاّ محسن فيض کاشاني
    29 - صفات پسنديده و نكوهيده ، شيخ صدوق رحمه الله
    www.rasekhoon.net/library/show-6545.aspx
    30- شرح حديث جنود عقل و جهل ، حضرت امام روح الله موسوي خميني رحمه الله، مؤسّسه ي تنظيم و نشر آثار امام خميني رحمه الله
    31- شرح و تفسير دعاي مكارم الاخلاق، جلد1 - محمد تقي فلسفي رحمه الله
    www.askquran.ir/thread24412.html
    32- ترجمه ارشاد القلوب ديلمى، سيد عباس طباطبائى
    vccans.ir/libraray/Ketabkhaneh/ketaabkhaaneh/ershaad-ol-gholoob/ershaad-ol-gholoob_deylami_fehrest.html
    33- بحرالمعارف - عالم ربانى مولى عبدالصمد همدانى
    shiabooks.ir/1389/09/30/post-163/